Jaskra a zaćma – czym różnią się te choroby?

Jaskra uszkadza nerw wzrokowy i prowadzi do trwałych ubytków w polu widzenia, a zaćma polega na zmętnieniu soczewki i powoduje obraz jak „przez brudną szybę”, który zwykle można odwrócić operacją. Obie choroby zwiększają ryzyko utraty wzroku, ale różnią się przyczyną, objawami i sposobem leczenia. Warto poznać te różnice, żeby szybciej reagować na pierwsze sygnały. W dalszej części tekstu znajdziesz uporządkowane wyjaśnienia, jak je od siebie odróżnić.

Czym różni się jaskra od zaćmy?

W jaskrze głównym problemem jest uszkodzenie nerwu wzrokowego, zwykle związane z podwyższonym ciśnieniem wewnątrzgałkowym. Dochodzi do zaburzonego odpływu cieczy wodnistej z wnętrza gałki ocznej, co powoduje ucisk na włókna nerwowe łączące siatkówkę z mózgiem. Ubytki w polu widzenia narastają skrycie – na początku chory widzi dobrze na wprost, ale stopniowo traci widzenie obwodowe.

Zaćma dotyczy zupełnie innej struktury – soczewki oka. W jej wnętrzu odkładają się produkty przemiany materii, soczewka twardnieje i mętnieje. Światło gorzej dociera do siatkówki, więc obraz staje się zamglony, mniej kontrastowy, z gorszym postrzeganiem barw. W odróżnieniu od jaskry, po chirurgicznym usunięciu zmętniałej soczewki i wszczepieniu sztucznej soczewki wewnątrzgałkowej widzenie można przywrócić.

Jaskra prowadzi do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego, a zaćma do odwracalnego zmętnienia soczewki – to podstawowa różnica między tymi chorobami.

Jakie objawy daje jaskra, a jakie zaćma?

W pierwszych latach choroby jaskra jest nazywana „cichą złodziejką wzroku”. Początkowo daje mało swoiste dolegliwości – lekkie pogorszenie ostrości widzenia, okresowe bóle głowy czy zmęczenie oczu. Z czasem pojawiają się uby tki w polu widzenia, które pacjent często zauważa dopiero wtedy, gdy są już rozległe. Typowe są: światłowstręt, łzawienie oczu, mroczki przed oczami, problemy z widzeniem w nocy, trudności w skupianiu wzroku, czasem bóle głowy, a przy ostrym ataku – także nudności i wymioty.

Zaćma daje zupełnie inny obraz. Chorzy opisują zamglone widzenie, wrażenie patrzenia „jak przez brudną szybę”, blaknięcie kolorów, większą nadwrażliwość na światło i wyraźne problemy z widzeniem w nocy. Pojawia się trudność w ocenie odległości, kłopot z widzeniem drobnych szczegółów, czasem podwójne widzenie jednym okiem. Objawy narastają stopniowo, ale są dla pacjenta bardziej oczywiste niż w przypadku jaskry.

Jaskra na początku „zabiera” pole widzenia na obrzeżach, a zaćma przede wszystkim rozmywa obraz i pogarsza ostrość widzenia w całym polu widzenia.

Jak widzi osoba z jaskrą?

W jaskrze pierwotnej z otwartym kątem przesączania zawężenie pola widzenia rozwija się powoli. Pacjent może zacząć wpadać na przeszkody z boku, gorzej widzi stopnie schodów, trudniej zauważa auta jadące z sąsiedniego pasa. W zaawansowanej postaci dochodzi do tzw. widzenia lunetowego – pozostaje jedynie wąski wycinek obrazu w centrum, a obwód staje się „czarną strefą”.

Przy nagłym zamknięciu kąta przesączania objawy są gwałtowne: silny ból oka i głowy, twarda gałka oczna, szybko narastające pogorszenie wzroku, często wspomniane nudności i wymioty. To stan nagły, który bez pilnej pomocy może skończyć się ślepotą w tym oku.

Jak widzi osoba z zaćmą?

Zaćma kojarzy się z efektem „widzenia jak przez brudną szybę” albo „zaparowaną szybę”. Świat wygląda mniej kontrastowo, kolory stają się żółtawe i wyblakłe, źródła światła „rozlewają się” i oślepiają. Wiele osób zauważa, że lepiej widzi w pochmurne dni niż przy ostrym słońcu. Dość typowe jest też narastanie krótkowzroczności – osoby po 60. roku życia, które wcześniej czytały w okularach, nagle zaczynają czytać bez nich, ale gorzej widzą w dal.

U kogo najczęściej rozwija się jaskra, a u kogo zaćma?

W 2026 roku jaskra nadal pozostaje jedną z głównych przyczyn nieodwracalnej ślepoty u dorosłych. Według Światowej Organizacji Zdrowia może dotyczyć nawet 80 mln ludzi na świecie. Największe ryzyko mają osoby po 40. roku życia, zwłaszcza z dodatnim wywiadem rodzinnym, cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, wysoką krótkowzrocznością i przebytym urazem oka. Istotne są też predyspozycje genetyczne i zaburzenia przepływu krwi wokół nerwu wzrokowego.

Zaćma najczęściej rozwija się jako zaćma starcza, diagnozowana u osób po 55–60. roku życia, choć może być także wrodzona lub nabyta. Ryzyko zwiększa proces starzenia się oka, cukrzyca, długotrwałe stosowanie sterydów, ekspozycja na promieniowanie UV, palenie papierosów, a także ogólnie niekorzystny styl życia i dieta uboga w antyoksydanty (witamina C, witamina E, luteina).

Jaskra częściej jest problemem osób po 40. roku życia z obciążeniem rodzinnym, a zaćma – osób po 60. roku życia, u których starzeje się soczewka oka.

Czy można mieć jednocześnie jaskrę i zaćmę?

Tak, oba schorzenia mogą współwystępować u jednego pacjenta. U starszej osoby z zaawansowaną zaćmą zdarza się równoczesne podwyższenie ciśnienia wewnątrzgałkowego i uszkodzenie nerwu wzrokowego. Bywa też odwrotnie – u chorego z długo trwającą jaskrą z czasem pojawia się mętnienie soczewki związane z wiekiem czy leczeniem sterydami.

W takiej sytuacji plan leczenia ustala się indywidualnie. Często wykonuje się jednoczasowo operację usunięcia zaćmy (np. fakoemulsyfikację) oraz zabieg przeciwjaskrowy – na przykład trabekulektomię lub inną operację filtracyjną, która tworzy nową drogę odpływu cieczy wodnistej.

Jak diagnozuje się jaskrę i zaćmę?

Przy podejrzeniu jaskry najważniejszy jest kompletny zestaw badań, bo sama ostrość widzenia w okularach może być długo prawidłowa. Standardowa diagnostyka obejmuje: pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego (tonometrię), badanie pola widzenia, ocenę tarczy nerwu wzrokowego w lampie szczelinowej oraz badania obrazowe, takie jak SOCT czy GDx. Wszystko to razem pozwala ocenić, czy włókna nerwowe ulegają uszkodzeniu.

Rozpoznanie zaćmy jest prostsze. Okulista wykonuje badanie w lampie szczelinowej, sprawdza stopień zmętnienia soczewki, ocenia ostrość widzenia i – jeśli to możliwe – dno oka. Wspomagająco mierzy ciśnienie wewnątrzgałkowe, bo nawet przy zaćmie trzeba wykluczyć współistniejącą jaskrę. Na podstawie tych danych lekarz określa, czy zmiany w soczewce tłumaczą zgłaszane przez pacjenta objawy.

Jak wygląda profilaktyka jaskry i zaćmy?

Profilaktyka jaskry opiera się przede wszystkim na regularnych badaniach okulistycznych. Po 40. roku życia warto przynajmniej raz w roku skontrolować ciśnienie wewnątrzgałkowe i ocenić tarczę nerwu wzrokowego. Osoby z grupy ryzyka – z cukrzycą, nadciśnieniem, rodzinnymi przypadkami jaskry – powinny robić to nawet co 6–12 miesięcy. Do tego dochodzi kontrola ogólnego ciśnienia tętniczego, unikanie palenia tytoniu i dbanie o aktywność fizyczną.

W profilaktyce zaćmy ważna jest ochrona soczewki przed uszkodzeniem. Znaczenie ma noszenie okularów przeciwsłonecznych z filtrem UV400, dieta bogata w antyoksydanty (warzywa, owoce, produkty z luteiną), unikanie przewlekłego stosowania sterydów bez ścisłej kontroli lekarskiej oraz dobre wyrównanie cukrzycy. Te same zasady wpływają korzystnie także na naczynia krwionośne w oku.

Jak leczy się jaskrę, a jak zaćmę?

Celem terapii jaskry jest wyłącznie jedno – trwałe obniżenie ciśnienia wewnątrzgałkowego do poziomu bezpiecznego dla nerwu wzrokowego. Zmian już powstałych nie da się cofnąć, ale można zatrzymać lub wyraźnie spowolnić postęp. Zazwyczaj zaczyna się od kropli obniżających ciśnienie (np. beta-blokery, analogi prostaglandyn). Jeśli leki nie wystarczają, włącza się laseroterapię jaskry – selektywną trabekuloplastykę (SLT), trabekuloplastykę ALT lub irydotomię w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania.

Gdy mimo leczenia ciśnienie pozostaje zbyt wysokie, stosuje się zabiegi chirurgiczne: przede wszystkim trabekulektomię lub inne operacje filtracyjne, które tworzą nowy „zawór” odpływu cieczy wodnistej. Część z tych procedur wykonuje się w znieczuleniu miejscowym i trybie chirurgii jednego dnia.

Zaćma nie reaguje na leki – jedyną metodą leczenia jest operacja zaćmy. Najczęściej stosuje się fakoemulsyfikację, w której ultradźwięki rozbijają zmętniałą soczewkę, a jej fragmenty są odsysane. Zabieg trwa zwykle do 30 minut, w znieczuleniu kroplowym, bez zakładania szwów. Coraz częściej wykorzystuje się także laser femtosekundowy, który z bardzo dużą precyzją wykonuje cięcia i fragmentuje soczewkę (tzw. femtoemulsyfikacja).

Po usunięciu zmętniałej soczewki lekarz wszczepia sztuczną soczewkę wewnątrzgałkową, dobieraną indywidualnie. Do wyboru są modele jednoogniskowe oraz zaawansowane soczewki wieloogniskowe, które pozwalają widzieć dobrze w różnych odległościach. Po zabiegu pacjent zwykle wraca do domu tego samego dnia, a najważniejszym zaleceniem przez pierwsze miesiące jest unikanie bardzo intensywnego wysiłku fizycznego.

Zaćmę można skutecznie usunąć jednorazową operacją, natomiast jaskra wymaga przewlekłego leczenia i kontroli przez całe życie.

Co jest groźniejsze – jaskra czy zaćma?

Zaćma prowadzi do znacznego pogorszenia widzenia, bywa przyczyną odwracalnej ślepoty, ale po zabiegu z wszczepieniem nowej soczewki większość pacjentów odzyskuje bardzo dobrą jakość widzenia. Jaskra natomiast uszkadza nerw wzrokowy w sposób nieodwracalny. Nieleczona może skończyć się trwałą ślepotą, nawet przy pozornie „dobrym” widzeniu na bliską odległość przez wiele lat.

Z tego powodu w rozmowie o ryzyku długoterminowym większe zagrożenie dla ostatecznego zachowania wzroku stanowi jaskra, natomiast zaćma – choć bardzo uciążliwa – jest obecnie chorobą dobrze poddającą się leczeniu operacyjnemu.