Witrektomia oka – co to jest i kiedy jest potrzebna?

Nie wiesz, czym jest witrektomia i kiedy lekarz może ją zalecić? Z tego artykułu dowiesz się, na czym polega zabieg, jakie są jego wskazania oraz podstawowe informacje o przebiegu i rekonwalescencji.

Co to jest witrektomia oka?

Witrektomia to zabieg chirurgiczny polegający na uzyskaniu dostępu do tylnej części oka i usunięciu ciała szklistego. Celem operacji jest usunięcie krwotoków, likwidacja patologicznych pociągów oraz naprawa zmian związanych z siatkówką i pograniczem siatkówkowo‑szklistkowym. Zabieg wykonuje się techniką przezskórną z dostępem przez pars plana przy użyciu takich narzędzi jak mikronóż/ścinacz, źródło oświetlenia operacyjnego oraz system do płukania i infuzji.

W praktyce stosuje się systemy minimalnie inwazyjne oznaczone rozmiarami kaniul i trokary: 23G, 25G oraz 27G. Opcja 27G jest uznawana za mikroinwazyjną i wiąże się zwykle z krótszym czasem gojenia i mniejszymi nacięciami. Zabieg może być wykonany samodzielnie lub łącznie z operacją zaćmy jako fakowitrektomia co bywa stosowane przy współistniejącej zaćmie.

Kiedy wykonuje się witrektomię – wskazania pilne i planowe

Wskazania do witrektomii dzieli się zwykle na pilne i planowe. Wskazania pilne zagrażają natychmiast utratą widzenia i wymagają szybkiej interwencji. Wskazania planowe są elektywne i mają na celu poprawę funkcji wzrokowej lub komfortu pacjenta.

Zabieg podejmuje się po kwalifikacji okulistycznej i diagnostyce obrazowej w zależności od rozpoznania i stanu ogólnego pacjenta. Decyzję o terminie operacji podejmuje lekarz specjalista na podstawie badania, OCT oraz USG gałki ocznej kiedy to konieczne.

Wskazania pilne

Poniższa lista przedstawia najważniejsze pilne wskazania do witrektomii. W każdej z wymienionych sytuacji konieczna jest szybka konsultacja okulistyczna i często zabieg w trybie nagłym:

• odwarstwienie siatkówki z pociąganiem siatkówki,

Lista powinna uwzględniać także sytuacje pourazowe z ciałami obcymi wewnątrzgałkowymi, które stanowią wskazanie pilne ze względu na ryzyko zapalenia i trwałej utraty widzenia. W przebiegu urazu witrektomia wykonana w krótkim czasie może istotnie zwiększyć szansę na zachowanie funkcji oka.

Wskazania planowe

Następna grupa to wskazania planowe, które poprawiają ostrość widzenia lub likwidują dolegliwości pacjenta. Decyzja o zabiegu planowym zależy od nasilenia objawów i zmian w badaniach obrazowych, na przykład w OCT.

• błony nasiatkówkowe / epiretinalne deformujące powierzchnię siatkówki,
• otwór w plamce (macular hole) wymagający zamknięcia i regeneracji plamki,
• przewlekłe, nawracające krwotoki do ciała szklistego np. w retinopatii cukrzycowej,
• vitreomacular traction powodujące pociąganie plamki i pogorszenie widzenia,
• przewlekłe zmętnienia ciała szklistego znacząco ograniczające ostrość widzenia,
• retinopatia proliferacyjna stabilizowana lecz wymagająca usunięcia włóknisto‑naczyniowych struktur,
• retencje fragmentów soczewki po czasie — opcja fakowitrektomii przy współistniejącej zaćmie.

Wskazania planowe pozwalają zaplanować diagnostykę i optymalizować przygotowanie pacjenta do zabiegu. W wielu przypadkach operacja planowa poprawia komfort życia i funkcję widzenia bez konieczności leczenia w trybie nagłym.

Jak przebiega zabieg witrektomii – technika, znieczulenie i endotamponada?

Standardowy przebieg witrektomii zaczyna się od wykonania małych nacięć w twardówce przez pars plana. Przez te otwory wprowadza się trokary, kaniule i instrumenty takie jak witrektom, źródło światła oraz kaniulę infuzyjną, aby usunąć ciało szkliste i oczyścić oko z krwi i patologicznych pociągów.

W kolejnych etapach chirurg usuwa błony nasiatkówkowe, ewentualnie wykonuje peeling ILM, stosuje endolaser do zabezpieczenia siatkówki, podaje płyny ciężkie jak płyn perfluorokarbonowy w celu przyłożenia siatkówki, a na końcu wypełnia oko odpowiednią endotamponadą i zamyka porty. W zależności od rozległości zabiegu porty mogą nie wymagać szwów przy systemach 25G i 27G.

Jakie znieczulenie stosuje się przy witrektomii?

Najczęściej zabieg wykonywany jest w znieczuleniu miejscowym regionalnym, czyli blok okołogałkowy — peribulbar lub retrobulbar, często wspomaganym sedacją. To rozwiązanie zapewnia kontrolę bólu i umożliwia współpracę pacjenta podczas krótszych procedur.

U dzieci, u osób niespokojnych lub przy bardzo rozległych operacjach stosuje się znieczulenie ogólne. Znieczulenie regionalne niesie ryzyko zaburzeń ruchomości gałki ocznej i lokalnych powikłań, natomiast znieczulenie ogólne jest bardziej obciążające systemowo, ale eliminuje ruchy pacjenta.

Jakie są etapy operacji i kiedy stosuje się endotamponadę?

Pierwszy etap zabiegu to dostęp przez pars plana i założenie trokarów oraz kaniul. Cel tego etapu to stworzenie stabilnych portów wejściowych dla instrumentów, a typowe instrumenty to kaniula infuzyjna, źródło światła i witrektom.

W drugim etapie usuwa się ciało szkliste oraz usuwa krwotok i włóknisto‑naczyniowe pociągi. Operuje się tutaj przy użyciu witrektomu, mikropęsetek oraz czasami iniekcji leków jak leki anty/VEGF. Często wykonuje się barwienie błon w celu dokładnego usunięcia ILM.

Trzeci etap to manipulacje przy siatkówce — usuwanie błon, aplikacja ciężkich płynów takich jak płyn perfluorokarbonowy w celu przyłożenia siatkówki oraz zabezpieczenie laserm. Na zakończenie następuje wymiana płynu i wypełnienie oka endotamponadą oraz zamknięcie portów.

Rodzaje endotamponad obejmują powietrze, gazy rozprężające (np. gaz SF6 lub C3F8), olej silikonowy, a także krótkotrwałe wypełnienia płynami. Wybór zależy od rodzaju schorzenia, potrzeby czasu tamponady i możliwości pacjenta co do pozycji pooperacyjnej.

Przykłady zastosowań tamponad przedstawia ta lista:

• gaz – stosowany do otworów plamki i centralnych odwarstwień wymagających przedłużonej tamponady,
• olej silikonowy – używany przy skomplikowanych odwarstwieniach lub gdy potrzebna jest dłuższa stabilizacja siatkówki,
• powietrze – stosowane przy krótkotrwałym podparciu i gdy szybkie wchłonięcie jest pożądane.

Przed zastosowaniem tamponady gazowej koniecznie odnotować ograniczenia pacjenta dotyczące podróży lotniczych i znieczulenia z tlenem ponieważ ekspozycja na zmiany ciśnienia może spowodować nagłe zwiększenie ciśnienia wewnątrzgałkowego.

Jakie są szanse na poprawę widzenia i ile trwa rekonwalescencja?

Szanse poprawy widzenia po witrektomii zależą od pierwotnej przyczyny, czasu trwania choroby przed zabiegiem oraz współistniejących schorzeń takich jak retinopatia cukrzycowa czy zaćma. Im wcześniej wykonana interwencja przy poważnych problemach siatkówki, tym lepsze rokowania anatomiczne i funkcjonalne.

Wynik operacji jest zróżnicowany i wymaga często długiego okresu obserwacji. Ostateczny efekt może stać się widoczny po tygodniach lub miesiącach, a w niektórych przypadkach poprawa jest ograniczona przez wcześniejsze uszkodzenia siatkówki.

Kiedy następuje poprawa widzenia po witrektomii?

Po usunięciu krwotoku poprawa widzenia może nastąpić stosunkowo szybko, zwykle w ciągu dni do kilku tygodni po operacji. W przypadkach błon nasiatkówkowych lub zamknięcia otworu w plamce poprawa bywa stopniowa i trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy.

Jeżeli uszkodzenie siatkówki było długotrwałe, końcowy rezultat może być ograniczony i jego ocena wymaga cierpliwości. Czasami pełen efekt funkcjonalny widoczny jest dopiero po miesiącach obserwacji i ewentualnym usunięciu oleju silikonowego lub przeprowadzeniu zabiegu zaćmy.

Warto uwzględnić w ocenie wyników dane z badań klinicznych oraz odsetki powodzenia dla poszczególnych wskazań, na przykład zamknięcia otworu plamki czy powodzenia w leczeniu powikłań cukrzycowych:

• należy analizować odsetek anatomicznego zamknięcia otworów plamki oraz poprawę ostrości wzroku,
• warto uwzględnić statystyki dotyczące rozwiązywania krwotoków do ciała szklistego i odzysku widzenia,
• przy retinopatii cukrzycowej stosuje się dane dotyczące stabilizacji siatkówki po witrektomii i leczeniu uzupełniającym.

Jak długa jest rekonwalescencja i jakie są zalecenia po zabiegu?

Okres gojenia po witrektomii zwykle trwa od kilku dni do kilku tygodni, a pełna rehabilitacja wzroku może przeciągać się przez miesiące. Czas powrotu do normalnej funkcji zależy od zastosowanej endotamponady, rozległości zabiegu oraz od indywidualnego przebiegu gojenia.

Przy stosowaniu oleju silikonowego lub gazu widzenie może być ograniczone przez dłuższy czas, a powrót do prawidłowego obrazu następuje dopiero po usunięciu oleju lub całkowitym wchłonięciu gazu. Pacjenci powinni być przygotowani na stopniową poprawę i regularne wizyty kontrolne.

Po zabiegu obowiązują konkretne zalecenia dotyczące postępowania, oto najważniejsze z nich:

• zakaz lotów i nurkowania przy tamponadzie gazowej aż do całkowitej resorpcji gazu,
• ograniczenie wysiłku fizycznego i dźwigania przez kilka tygodni po operacji,
• systematyczne kontrole okulistyczne i stosowanie przepisanych kropli do oka zgodnie z zaleceniami lekarza.

Warto również wspomnieć o często obserwowanym przyspieszeniu zmian zaćmowych po witrektomii. Często konieczne jest późniejsze usunięcie zaćmy co należy planować i omówić z chirurgiem okulistą.

Pacjentom planującym lot w najbliższych tygodniach należy wyjaśnić że przy tamponadzie gazowej podróż samolotem jest przeciwwskazana aż do całkowitej resorpcji gazu; precyzyjny czas zależy od użytego gazu (SF6 vs C3F8).

Jakie są ryzyka i powikłania witrektomii?

Zabieg witrektomii jest rutynowy w wyspecjalizowanych ośrodkach lecz niesie za sobą ryzyko powikłań. Większość powikłań występuje rzadko, ale pacjent powinien być o nich poinformowany przed operacją.

Ważne jest monitorowanie oka po zabiegu i szybki kontakt z okulistą w razie nagłego bólu, znacznego pogorszenia widzenia lub nasilenia zaczerwienienia gałki ocznej. Wczesne rozpoznanie powikłań zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

• postęp zaćmy lub konieczność późniejszej operacji usunięcia soczewki,
• wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego i możliwość leczenia farmakologicznego,
• infekcja wewnątrzgałkowa – endophthalmitis – poważne, lecz rzadkie powikłanie wymagające natychmiastowej interwencji,
• ponowne odwarstwienie siatkówki i konieczność reoperacji,
• nawracające krwawienie, hipotonia oka oraz reakcje zapalne,
• uszkodzenie struktur siatkówkowych przy skomplikowanych procedurach.

Występowanie powikłań i ich czas pojawienia się zależą od rodzaju zabiegu, zastosowanej endotamponady oraz chorób towarzyszących. Dlatego po operacji wymagane są regularne wizyty kontrolne i ścisłe przestrzeganie zaleceń okulisty.

Przygotowanie do zabiegu, koszty i gdzie wykonać operację – praktyczne informacje

Przed zabiegiem niezbędne są badania okulistyczne z oceną dna oka, badanie OCT siatkówki oraz w razie potrzeby badanie USG gałki ocznej. Dodatkowo wykonuje się standardowe badania przedoperacyjne laboratoryjne i konsultację z anestezjologiem jeśli istnieją przeciwwskazania do znieczulenia regionalnego lub potrzeba znieczulenia ogólnego.

Należy odnotować przyjmowane leki przeciwkrzepliwe i omówić ich modyfikację z lekarzem prowadzącym i internistą. Instrukcje dotyczące odstawienia leków takich jak aspiryna powinny być wydane indywidualnie i zawsze skonsultowane z kardiologiem gdy to konieczne.

Zabieg najlepiej przeprowadzić w wyspecjalizowanym ośrodku chirurgii witreo‑retinalnej. Wskazane są kliniki i szpitale oferujące nowoczesne systemy mikronarzędziowe oraz zespół specjalizujący się w chirurgii tylnego odcinka oka. Przykładowe placówki opisane w źródłach to Przychodnia i Szpital Okulistyczny Retina oraz Szpital Specjalistyczny CM MAVIT w Warszawie gdzie wykonywane są m.in. zabiegi w technice Witrektomia 27G.

Orientacyjne informacje o kosztach i możliwościach finansowania przedstawia ta lista:

• wizyta kwalifikacyjna z badaniami (OCT, USG) około 450 zł,
• zabieg podstawowy w wariancie standardowym około 6500 zł,
• fakowitrektomia jako zabieg łączony około 8000 zł z dopłatami za dodatkowe materiały jak olej silikonowy lub endolaser (dodatkowe opłaty rzędu kilkuset do kilku tysięcy złotych).

Ceny mogą się różnić w zależności od regionu, stopnia skomplikowania procedury oraz tego czy zabieg jest finansowany przez NFZ czy wykonywany prywatnie. Do kosztów prywatnych mogą dojść opłaty za tamponadę, hospitalizację jedniodniową i wizyty kontrolne.

Praktyczne informacje obejmują przewidywany czas pobytu w klinice zwykle jako chirurgia jednego dnia. Konieczny jest transport po zabiegu oraz opieka osoby towarzyszącej w pierwszych dobach. Terminy wizyt kontrolnych ustalane są indywidualnie, najczęściej pierwsza kontrola odbywa się do 1–2 tygodni po operacji, a kolejna po 4–6 tygodniach.

Co warto zapamietać?:

• Witrektomia to mikroinwazyjny zabieg tylnego odcinka oka (23G/25G/27G) polegający na usunięciu ciała szklistego i leczeniu patologii siatkówki; często łączona z operacją zaćmy jako fakowitrektomia.
• Pilne wskazania obejmują m.in. odwarstwienie siatkówki z pociąganiem, masywny krwotok do ciała szklistego, ostre zapalenie wnętrza oka, pourazowe ciała obce i powikłania po operacji zaćmy; wymagają szybkiej interwencji, by zapobiec utracie widzenia.
• Planowe wskazania to m.in. błony nasiatkówkowe, otwór w plamce, przewlekłe krwotoki i zmętnienia ciała szklistego, vitreomacular traction oraz stabilizowana retinopatia proliferacyjna – celem jest poprawa ostrości widzenia i komfortu życia.
• Endotamponada (powietrze, gaz SF6/C3F8, olej silikonowy) dobierana jest do typu schorzenia i wymaganego czasu podparcia siatkówki; przy gazie obowiązuje zakaz lotów i nurkowania do całkowitej resorpcji, a widzenie może być ograniczone do czasu wchłonięcia/wyjęcia wypełnienia.
• Rekonwalescencja trwa od tygodni do miesięcy, z ryzykiem m.in. progresji zaćmy, wzrostu ciśnienia wewnątrzgałkowego, infekcji (endophthalmitis) i ponownego odwarstwienia; zabieg w wyspecjalizowanym ośrodku kosztuje orientacyjnie: kwalifikacja ok. 450 zł, witrektomia ok. 6500 zł, fakowitrektomia ok. 8000 zł + możliwe dopłaty za materiały.