Badanie elektrofizjologiczne oka ERG pozwala ocenić czynność bioelektryczną siatkówki – pręcików, czopków i komórek dwubiegunowych – oraz wykryć choroby, których nie widać w zwykłym badaniu dna oka. Wynik ERG pomaga odróżnić prawdziwe uszkodzenie siatkówki od zaburzeń o podłożu psychogennym i ocenić rokowanie widzenia na przykład przed operacją zaćmy. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, co dokładnie mierzy to badanie, kiedy je zleca okulista i jak wygląda zapis fal a i b, przeczytaj dalszą część artykułu.
Czym jest badanie ERG siatkówki?
Elektroretinografia to badanie, w którym rejestruje się czynnościowy potencjał elektryczny powstający w siatkówce po bodźcu świetlnym. Siatkówka – złożona z fotoreceptorów, komórek dwubiegunowych, amakrynowych i zwojowych – przetwarza światło na impulsy elektryczne, a ERG „podsłuchuje” tę aktywność i zapisuje ją w formie krzywych.
W klasycznym badaniu całopolowym (flash ERG) pacjent patrzy na błyski światła, a na powierzchni oka umieszczona jest elektroda w postaci soczewki kontaktowej albo nici DTL. Druga elektroda znajduje się na skórze twarzy lub czoła. Bodźce świetlne mają ściśle określone parametry (czas 1–3 ms, kolor, natężenie), a zapis odbywa się zgodnie ze standardami ISCEV, co umożliwia porównanie wyniku z normami populacyjnymi.
Badanie ma charakter obiektywny – nie zależy od tego, jak pacjent „odpowiada”, tylko od tego, jak reaguje siatkówka. Dlatego ERG jest tak cenne przy niewyjaśnionym pogorszeniu widzenia, zwłaszcza gdy inne badania strukturalne (OCT, angiografia, USG) są prawidłowe.
Jakie elementy siatkówki ocenia ERG?
W zapisie ERG wyróżnia się trzy główne struktury sygnału: falę a, falę b oraz oscylacyjne potencjały. Każda z nich odzwierciedla działanie innej warstwy komórkowej, dlatego analiza kształtu i amplitudy tych składowych pozwala określić, który odcinek drogi siatkówkowej jest zaburzony.
Fala a – pręciki i czopki
Fala a to pierwsze, ujemne wychylenie (N) pojawiające się około 35 ms po bodźcu. Powstaje głównie w zewnętrznych odcinkach fotoreceptorów – pręcików i czopków. Jej amplituda zależy od ilości sprawnych komórek światłoczułych, intensywności bodźca i wieku pacjenta. Obniżona fala a sugeruje uszkodzenie fotoreceptorów, co ma miejsce w wielu dystrofiach siatkówki.
Fala b – komórki dwubiegunowe i Müllera
Po fali a pojawia się dodatnia fala b (P), zwykle około 50 ms od błysku. Źródłem są komórki dwubiegunowe oraz glejowe komórki Müllera. W praktyce klinicznej bardzo często to stosunek amplitud fali a do fali b i czas ich latencji decydują o klasyfikacji wyniku jako nadnormatywnego, prawidłowego, podnormatywnego, negatywnego czy wygaszonego.
Oscylacyjne potencjały
Na ramieniu wstępującym fali b pojawiają się drobne zęby – to oscylacyjne potencjały. Generują je głównie komórki amakrynowe i warstwa ziarnista wewnętrzna. Te struktury są szczególnie wrażliwe na niedotlenienie w obszarze unaczynionym przez tętnicę środkową siatkówki, dlatego analiza potencjałów oscylacyjnych ma duże znaczenie w chorobach mikroangiopatycznych, takich jak retinopatia cukrzycowa.
W jednym badaniu ERG można jednocześnie ocenić sprawność fotoreceptorów, komórek dwubiegunowych, gleju siatkówkowego i wybranych interneuronów.
Jakie rodzaje ERG stosuje się w diagnostyce?
Pod nazwą „badanie ERG” kryje się kilka protokołów, różniących się sposobem stymulacji i analizowanym obszarem siatkówki. Dobór konkretnej metody zależy od podejrzenia klinicznego – inaczej bada się rozlane dystrofie, a inaczej dyskretne zmiany w plamce.
Flash ERG – badanie całej siatkówki
Flash ERG (ffERG) wykorzystuje błyski światła pobudzające całą siatkówkę. Badanie wykonuje się w adaptacji do ciemności (część skotopowa – dominacja pręcików) i w adaptacji do światła (część fotopowa – przewaga czopków). Uzyskuje się pięć typowych zapisów: odpowiedź pręcikową, odpowiedź maksymalną czopkowo-pręcikową, potencjały oscylacyjne, odpowiedź czopkową pojedynczego błysku oraz migoczący ERG 30 Hz, który praktycznie izoluje system czopkowy.
Pattern ERG – komórki zwojowe i plamka
W pattern ERG (PERG) bodźcem jest szachownica o naprzemiennie odwracających się polach. Zapis obejmuje załamki P50 i N95. Składowa P50 zależy od funkcji czopków oraz wczesnych neuronów siatkówki, natomiast fala N95 odzwierciedla aktywność komórek zwojowych. Zaburzenia P50 wskazują na choroby plamki, a selektywne obniżenie N95 pojawia się m.in. w jaskrowym uszkodzeniu komórek zwojowych.
Multifocal ERG – mapa czynnościowa siatkówki
mfERG to jednoczesny zapis z wielu małych pól siatkówki – zwykle w formie 19 lub większej liczby heksagonów – obejmujący do około 42° pola widzenia. Dzięki temu powstaje mapa funkcji w poszczególnych regionach plamki i siatkówki środkowej. Metoda ocenia głównie komórki dwubiegunowe i część fotoreceptorów.
mfERG jest szczególnie użyteczne przy wczesnych toksycznych uszkodzeniach (np. w retinopatii po chlorochinie), w makulopatiach oraz do wychwytywania subklinicznych zaburzeń u chorych na cukrzycę, zanim zmiany pojawią się w OCT.
ERG ogniskowa dołkowa
W ERG ogniskowej bodziec świetlny celuje w dołek, a otaczające go komórki czopkowe są wygaszane przez silne światło wywołujące przejściową nieaktywność. Taka technika pozwala selektywnie ocenić funkcję czopków odpowiedzialnych za widzenie centralne, co ma znaczenie w chorobach plamki żółtej, na przykład w chorobie Stargardta.
Co dokładnie pozwala ocenić ERG?
ERG jest narzędziem funkcjonalnym – mówi nie o tym, jak siatkówka wygląda, ale jak działa. Tę informację wykorzystuje się zarówno w diagnostyce wstępnej, jak i w monitorowaniu chorób przewlekłych oraz ocenie skuteczności leczenia ogólnego.
Organiczne uszkodzenia siatkówki a zaburzenia psychogenne
Pacjent zgłasza znaczne pogorszenie widzenia, a w lampie szczelinowej, w oftalmoskopii i w OCT nie widać zmian – co wtedy? Obniżony lub wygaszony zapis ERG potwierdza organiczne uszkodzenie siatkówki. Prawidłowy zapis przy licznych dolegliwościach i prawidłowych innych badaniach może sugerować psychogenne tło objawów lub symulację.
Dystrofie i zwyrodnienia dziedziczne
W chorobach takich jak zwyrodnienie barwnikowe siatkówki, achromatopsja czy wrodzona stacjonarna ślepota nocna typowe zmiany w ERG (osłabienie odpowiedzi pręcikowej, czopkowej lub obu) często pojawiają się wcześnie, jeszcze przed wyraźnymi objawami klinicznymi. To umożliwia wcześniejsze rozpoznanie choroby i zaplanowanie postępowania, łącznie z poradnictwem genetycznym.
Retinopatia cukrzycowa i stres oksydacyjny
W retinopatii cukrzycowej uszkodzeniu ulegają zarówno naczynia, jak i elementy nerwowe siatkówki. Badania wykorzystujące całopolowe ERG i mfERG pokazują, że zaburzenia amplitudy i latencji fal pojawiają się już na etapie, kiedy w OCT plamki nie widać istotnej różnicy grubości.
W jednej z prac, w której analizowano wpływ kwasu alfa-liponowego u chorych na cukrzycę typu 2, wykazano korelacje pomiędzy poziomem hemoglobiny glikowanej, triglicerydów i cholesterolu HDL a parametrami P1 w mfERG. Po 12 miesiącach suplementacji zależności te uległy wygaszeniu, choć sama morfologia plamki w OCT nie zmieniła się istotnie. To pokazuje, że ERG wychwytuje subtelne zaburzenia funkcji, zanim dojdzie do wyraźnej przebudowy struktury.
W retinopatii cukrzycowej nieprawidłowy zapis ERG często wyprzedza widoczne w OCT pogrubienie siatkówki lub obecność obrzęku plamki.
Ślepota dzienna i nocna
Hemeralopia, czyli ślepota dzienna, wiąże się z dysfunkcją czopków – komórek odpowiedzialnych za widzenie dzienne i rozpoznawanie barw. W ERG notuje się wtedy typowe zaburzenia w odpowiedziach fotopowych i w testach koncentrujących się na czopkach. Odwrotnie, w nyktalopii dominują zaburzenia odpowiedzi pręcikowej w części skotopowej.
Rokowanie przed operacją zaćmy
U pacjentów z zaawansowaną zaćmą i bardzo niską ostrością wzroku trudno ocenić, czy po usunięciu zmętniałej soczewki widzenie się poprawi. ERG – zwłaszcza całopolowe ffERG – pozwala ocenić, czy czynność siatkówki jest zachowana. Wyraźna odpowiedź czopkowo-pręcikowa i prawidłowe migoczące ERG 30 Hz sugerują, że po zabiegu można spodziewać się istotnej poprawy.
Kiedy okulista zleca badanie ERG?
Wskazań do wykonania ERG jest dużo, ale kilka z nich pojawia się szczególnie często w codziennej praktyce. Badanie ma duże znaczenie, gdy inne metody obrazowe nie pozwalają odpowiedzieć na pytanie, skąd biorą się objawy pacjenta.
Do typowych sytuacji, w których rozważa się ERG, należą:
- pogorszenie ostrości wzroku i zawężenie pola widzenia o niejasnej przyczynie,
- podejrzenie wrodzonych dystrofii siatkówki lub chorób tapetoretinalnych,
- zaburzenia widzenia zmierzchowego lub dziennego,
- monitorowanie toksycznego działania leków na siatkówkę.
U dzieci ERG pozwala obiektywnie ocenić funkcję siatkówki nawet wtedy, gdy współpraca jest ograniczona – badanie można przeprowadzić już po pierwszym miesiącu życia, czasem w znieczuleniu ogólnym.
Jak wygląda przygotowanie i przebieg ERG?
Większość ośrodków przeprowadza ERG według wytycznych ISCEV, używając nowoczesnych aparatów (jak zestawy pokroju Diopsys NOVA czy urządzenia typu EP-1000), które zapewniają powtarzalne parametry bodźca i standaryzowany zapis. Dla pacjenta procedura jest zwykle mało uciążliwa, choć wymaga czasu i cierpliwości.
Przygotowanie obejmuje zwykle kilka prostych zaleceń: umycie włosów bez użycia pianek i lakierów, rezygnację z makijażu i tłustych kremów na twarzy, zabranie dokumentacji okulistycznej (OCT, pole widzenia, angiografia). Jeśli planowane jest rozszerzenie źrenic, dobrze jest przyjść z osobą towarzyszącą i mieć przy sobie okulary przeciwsłoneczne.
W trakcie badania oko jest znieczulane kroplami, zakłada się elektrodę kontaktową lub nitkową, a pacjent patrzy na serię błysków lub wzorców. Całość trwa od kilkunastu do kilkudziesięciu minut. Po badaniu, jeśli źrenice były rozszerzane, nie należy prowadzić pojazdów mechanicznych do czasu ustąpienia działania kropli.
| Rodzaj ERG | Co ocenia | Typowe zastosowanie |
| ffERG (flash) | Czynność całej siatkówki (pręciki i czopki) | Dystrofie uogólnione, retinopatia cukrzycowa, ocena rokowania przed operacją zaćmy |
| PERG (pattern) | Komórki zwojowe i plamka | Jaskra, choroby plamki, neurotoksyczność |
| mfERG | Mapę funkcji w wielu polach siatkówki | Makulopatie, toksyczne uszkodzenia, wczesna retinopatia cukrzycowa |
ERG, w połączeniu z VEP i EOG, pozwala prześledzić drogę wzrokową od fotoreceptorów aż do kory potylicznej, rozróżniając choroby siatkówki od uszkodzeń nerwu wzrokowego.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Co mierzy badanie ERG i dlaczego jest użyteczne?
ERG rejestruje elektryczne reakcje siatkówki na bodziec świetlny, dzięki czemu ocenia jej funkcję. Pozwala wykryć zaburzenia czynnościowe, których nie widać w badaniach strukturalnych.
Jakie elementy sygnału wyróżnia się w zapisie ERG?
W zapisie rozróżnia się falę a, falę b oraz oscylacyjne potencjały. Każda składowa odzwierciedla aktywność innej grupy komórek siatkówki.
Co oznacza osłabiona fala a w badaniu ERG?
Zmniejszona amplituda fali a świadczy o uszkodzeniu fotoreceptorów, czyli pręcików lub czopków. Taki obraz często występuje w dystrofiach siatkówki.
Kiedy wykorzystuje się multifocal ERG (mfERG)?
mfERG tworzy mapę funkcji wielu małych pól siatkówki i jest przydatne w makulopatiach oraz wczesnym wykrywaniu toksycznych lub cukrzycowych zaburzeń. Umożliwia wykrycie zmian funkcjonalnych zanim pojawią się widoczne odchylenia w OCT.
Na czym polega pattern ERG (PERG) i co ocenia?
PERG stosuje odwracającą się szachownicę jako bodziec i rejestruje załamki P50 i N95. Pozwala ocenić funkcję plamki oraz komórek zwojowych, przydatne m.in. w jaskrze i chorobach plamki.
W jakich sytuacjach okulista najczęściej zleca ERG?
Badanie jest wskazane przy niewyjaśnionym pogorszeniu ostrości widzenia, podejrzeniu wrodzonych dystrofii, zaburzeniach widzenia zmierzchowego oraz monitorowaniu toksyczności leków. Przydatne jest także gdy inne badania obrazowe nie wyjaśniają objawów.
Jak wygląda przygotowanie i przebieg badania ERG?
Pacjent myje włosy bez kosmetyków, unika makijażu i zabiera dokumentację okulistyczną; oko znieczula się kroplami i zakłada elektrodę. Badanie trwa kilkanaście do kilkudziesięciu minut, a po rozszerzeniu źrenicy nie należy prowadzić auta.
