Dawstwo rogówki – kto może zostać dawcą i jak wykorzystuje się tkankę?

Dawcą rogówki po śmierci może zostać niemal każda osoba, u której stwierdzono zgon i nie ma zarejestrowanego sprzeciwu na pobranie tkanek w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów. Tkanka rogówki służy głównie do przeszczepów przywracających lub poprawiających widzenie, ale także do zabiegów ratujących gałkę oczną i do celów naukowych. Jeśli chcesz dokładnie zrozumieć, kto może zostać dawcą rogówki i jak wykorzystuje się tę tkankę w polskim systemie transplantacji, przeczytaj dalszą część artykułu.

Na jakich zasadach odbywa się dawstwo rogówki w Polsce?

W Polsce dawstwo rogówki – tak jak innych komórek i tkanek – opiera się na zasadzie zgody domniemanej. Oznacza to, że rogówkę można pobrać, jeżeli zmarły za życia nie wyraził sprzeciwu. Zasady te reguluje Ustawa z dnia 1 lipca 2005 r. o pobieraniu, przechowywaniu i przeszczepianiu komórek, tkanek i narządów.

Pobranie rogówki jest możliwe dopiero po stwierdzeniu zgonu zgodnie z procedurami określonymi w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty. W praktyce przy pobieraniu tkanek od zmarłych stosuje się dwa scenariusze: po stwierdzeniu śmierci mózgowej albo po nieodwracalnym zatrzymaniu krążenia. W żadnym momencie zespół zajmujący się stwierdzaniem zgonu nie może brać udziału w transplantacji – to ważne rozdzielenie ról chroniące zaufanie pacjentów.

Cały proces jest nadzorowany centralnie. Poltransplant, czyli Centrum Organizacyjno‑Koordynacyjne do Spraw Transplantacji z siedzibą przy Al. Jerozolimskie 87 w Warszawie, prowadzi Centralny Rejestr Sprzeciwów i koordynuje obieg informacji między szpitalami, bankami tkanek a ośrodkami przeszczepowymi. Lekarz planujący pobranie tkanek ma obowiązek sprawdzić, czy w rejestrze nie figuruje sprzeciw zmarłego.

Jak działa Centralny Rejestr Sprzeciwów?

Rejestr gromadzi dane osób, które za życia nie zgodziły się na pobranie komórek, tkanek lub narządów po śmierci. Sprzeciw można złożyć w trzech formach: wpisu do rejestru, pisemnego oświadczenia z własnoręcznym podpisem lub oświadczenia ustnego złożonego w obecności dwóch świadków i przez nich potwierdzonego. Po wpisaniu sprzeciwu do bazy osoba otrzymuje listowne potwierdzenie, a lekarze mają obowiązek każdorazowo zweryfikować wpis przed pobraniem tkanek.

W praktyce, jeśli zmarły nie pozostawił żadnej z wymienionych form sprzeciwu, lekarze mogą – zgodnie z prawem – pobrać rogówki. Rozmowa z rodziną jest standardem, ale nie zastępuje ona formalnej procedury rejestru sprzeciwów.

Kto może zostać dawcą rogówki po śmierci?

Rogówka jest tkanką szczególną – jej przydatność do przeszczepu zależy bardziej od stanu samej tkanki niż od wieku dawcy. W polskich realiach dawcy rogówki to najczęściej osoby, które zmarły w szpitalu z powodu udaru, zawału lub ciężkiego urazu, ale nie ma sztywnej górnej granicy wieku. Ważna jest jakość komórek śródbłonka i brak przeciwwskazań zakaźnych.

Do pobrania nie kwalifikuje się osób, u których stwierdzono choroby zwiększające ryzyko przeniesienia zakażeń, np. zakażenie HIV, aktywne wirusowe zapalenie wątroby typu B lub C, niektóre choroby nowotworowe krwi, a także chorobę Creutzfeldta-Jakoba. Natomiast wiele nowotworów zlokalizowanych poza okiem – po odpowiedniej ocenie – nie wyklucza użycia rogówki, bo ryzyko przeniesienia komórek nowotworowych tą drogą jest bardzo niskie.

Jakie badania musi przejść dawca rogówki?

Szpital, który zgłasza zmarłego jako potencjalnego dawcę tkanek, wykonuje pełną ocenę medyczną. Obejmuje ona analizę dokumentacji, wywiad z rodziną, badania laboratoryjne oraz często badanie pośmiertne. Rogówki trafiają do banku tkanek, gdzie przechodzą dalszą kwalifikację – bada się m.in. liczebność komórek śródbłonka, przezierność i brak uszkodzeń mechanicznych.

W tle działają też europejskie regulacje. Dyrektywa 2004/23/WE i wykonująca ją Dyrektywa Komisji 2006/17/WE narzucają wymogi dotyczące kwalifikacji dawców, sterylności narzędzi, sposobu pobierania, pakowania, znakowania i monitorowania tkanek. Bank tkanek musi posiadać procedury (SOP), system jakości i możliwość pełnego prześledzenia drogi każdej pobranej rogówki – od dawcy do biorcy.

Rogówkę można pobrać nawet do 18 godzin po zgonie, a przy właściwym przechowywaniu w pożywkach hodowlanych można ją bezpiecznie wykorzystać do przeszczepu nawet po kilkunastu dniach.

Jak wykorzystuje się tkankę rogówki u biorców?

Przeszczep rogówki to dziś standardowy zabieg w chirurgii okulistycznej, ale wciąż ratuje wzrok wielu osobom. Według prof. Jacka P. Szaflika, w jednym z warszawskich ośrodków przeszczepia się kilkaset rogówek rocznie, a na przeszczep oczekują tysiące pacjentów. Główne wskazania to stożek rogówki, blizny po zapaleniach lub urazach, obrzęk śródbłonkowy oraz perforacje i niegojące się owrzodzenia.

W ostatnich latach klasyczny przeszczep drążący – obejmujący wszystkie warstwy rogówki – stopniowo ustępuje miejsca technikom warstwowym. Pozwalają one wymienić tylko tę część rogówki, która jest uszkodzona, co daje lepszą ostrość widzenia, mniejsze ryzyko odrzucenia i szybszą rehabilitację.

Rodzaje przeszczepów rogówki

W nowoczesnej transplantologii rogówki wykorzystuje się kilka technik, dobieranych do problemu pacjenta:

• przeszczep drążący – wymiana całej grubości rogówki, stosowany przy bardzo rozległych uszkodzeniach lub perforacjach,
• warstwowy przedni – gdy uszkodzona jest głównie istota właściwa (np. stożek rogówki, blizny),
• warstwowy tylny – gdy problem dotyczy śródbłonka (np. dystrofie śródbłonkowe, obrzęki pooperacyjne).
• w skrajnych przypadkach – wszczepienie keratoprotezy (sztucznej rogówki) z wykorzystaniem fragmentu rogówki dawcy jako nośnika.

W praktyce oznacza to, że jedna rogówka dawcy może zostać podzielona i pomóc więcej niż jednej osobie, jeśli część tkanki wykorzysta się do przeszczepu warstwowego, a pozostałą do innych procedur.

Szacuje się, że pojedynczy dawca tkanek może poprawić wzrok nawet kilkudziesięciu osobom, bo oprócz rogówek pobiera się także skórę, kości, ścięgna, naczynia i zastawki serca.

Jak wygląda logistyczny i finansowy „łańcuch” od dawcy do biorcy rogówki?

Pobranie rogówki to tylko jeden element całego procesu. Zanim tkanka trafi na salę operacyjną, musi przejść przez bank tkanek, gdzie jest badana, preparowana i przechowywana. Na każdym etapie obowiązują te same zasady, co dla innych tkanek – określone w ustawie z 1 lipca 2005 r. i szczegółowo rozwinięte w rozporządzeniach Ministra Zdrowia.

Rozporządzenie z 22 marca 2010 r. w sprawie ustalania kosztów czynności związanych z pobieraniem i dystrybucją komórek, tkanek i narządów precyzuje, ile wycenia się m.in. pobranie rogówki, kosmetykę zwłok czy przygotowanie sali sekcyjnej. Dla przykładu – w tabeli kosztów pojawia się pozycja „pobranie rogówki (płatka rogówkowo-twardówkowego)/gałki ocznej” oraz osobno „kosmetyka zwłok po pobraniu rogówki”. To pokazuje, że estetyczne przygotowanie ciała zmarłego jest stałym i finansowanym elementem procedury.

Koszty całego łańcucha pokrywa system ochrony zdrowia – pacjent nie płaci za przeszczep rogówki, a dawstwo ma charakter całkowicie altruistyczny i nieodpłatny.

Jak dawstwo rogówki łączy się z innymi formami dawstwa tkanek i komórek?

Dawstwo rogówki jest częścią szerszego systemu transplantologii, w którym ważną rolę odgrywają także dawcy komórek i tkanek za życia. Przykładem są dawcy krwiotwórczych komórek macierzystych, rejestrowani m.in. przez Fundację DKMS. Z ich perspektywy tkanka rogówki pojawia się jako przeciwwskazanie do dawstwa w jednym szczególnym kontekście – chorób prionowych.

Osoba, która w przeszłości otrzymała przeszczep rogówki, może być trwale wykluczona z dawstwa krwi lub komórek macierzystych z powodu teoretycznego ryzyka przeniesienia gąbczastego zwyrodnienia mózgu. Ten sam mechanizm działa w drugą stronę: kwalifikacja dawcy rogówki wymaga wykluczenia podobnych chorób, zgodnie z wytycznymi unijnymi i krajowymi.

Z kolei baza dawców komórek macierzystych, którą buduje Fundacja DKMS, jest powiązana z krajowym systemem transplantacyjnym – dane z rejestru trafiają do Poltransplantu, a w formie zanonimizowanej do rejestrów światowych. Ten sam krajowy ośrodek koordynacyjny obsługuje więc zarówno przeszczepy narządów, jak i tkanek – w tym rogówek.

W 2026 roku, mimo rozwoju technik operacyjnych, największym ograniczeniem w przeszczepach rogówki pozostaje liczba dostępnych tkanek – czas oczekiwania w Polsce często sięga kilku lat.

Co może zrobić osoba, która chce być dawcą rogówki?

Osoba pełnoletnia, która akceptuje pobranie swoich tkanek po śmierci, formalnie nie musi składać żadnych deklaracji – zgoda jest domniemana. W praktyce warto jednak jasno zakomunikować swoją wolę rodzinie. Rozmowa w gronie bliskich często decyduje o tym, czy lekarze będą mieli komfort etyczny, by uruchomić procedury pobrania tkanek.

Jeśli ktoś nie chce, aby jego rogówki lub inne tkanki zostały wykorzystane po śmierci, powinien złożyć sprzeciw w Centralnym Rejestrze Sprzeciwów prowadzonym przez Poltransplant. Można to zrobić listownie na oficjalnym formularzu lub w formie pisemnego oświadczenia czy oświadczenia ustnego w obecności świadków. Sprzeciw jest skuteczny od dnia wpisu do rejestru, a informacje o nim są udzielane wyłącznie lekarzowi zamierzającemu dokonać pobrania lub osobie przez niego upoważnionej.

Z punktu widzenia osób oczekujących na przeszczep rogówki każda decyzja o dopuszczeniu dawstwa jest szansą na lepsze widzenie, krótszą listę oczekujących i mniejsze ryzyko, że choroba doprowadzi do nieodwracalnego uszkodzenia oka przed przeprowadzeniem transplantacji. W wielu przypadkach to właśnie ta cienka, przezroczysta tkanka – rogówka dawcy – decyduje, czy pacjent będzie mógł wrócić do czytania, pracy czy samodzielnego poruszania się.