Czy jaskra boli? Fakty i mity o chorobie oczu

Większość postaci jaskry nie boli – choroba przez lata może niszczyć nerw wzrokowy całkowicie bez dolegliwości bólowych, a ból pojawia się zwykle tylko w rzadkiej, ostrej postaci z gwałtownym wzrostem ciśnienia wewnątrzgałkowego. Bolesne ataki zdarzają się u niewielkiego odsetka chorych, natomiast brak bólu wcale nie oznacza zdrowych oczu. Szacuje się, że nawet do 50% Polaków z jaskrą nie wie o swojej chorobie właśnie dlatego, że długo nic nie boli. Jeśli chcesz zrozumieć, kiedy jaskra boli, a kiedy rozwija się po cichu, przeczytaj ten tekst uważnie.

Jaskra nie jest pojedynczą chorobą, ale grupą ponad 20 różnych neuropatii nerwu wzrokowego. Ponieważ włókna nerwu wzrokowego są elementem ośrodkowego układu nerwowego, mają taką samą cechę jak komórki mózgu – nie regenerują się. Uszkodzenia spowodowane jaskrą są nieodwracalne, dlatego coraz częściej określa się ją jako chorobę tej części „mózgu odpowiedzialnej za widzenie”, a nie tylko problem „samego oka”.

Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) klasyfikuje jaskrę jako chorobę społeczną. Na całym świecie choruje na nią około 70 milionów osób, a jaskra jest najczęstszą przyczyną całkowitej i nieodwracalnej ślepoty (w rozumieniu WHO) na świecie.

Czy jaskra boli?

U około 90% chorych rozwija się jaskra pierwotna otwartego kąta, czyli przewlekła postać, w której uszkodzenie nerwu wzrokowego postępuje latami praktycznie bez żadnych dolegliwości bólowych. Pacjent widzi normalnie, nie odczuwa kłucia ani pieczenia, a mimo to włókna nerwowe stopniowo obumierają. Dlatego mówi się, że jaskra to „cichy złodziej wzroku”.

Ból pojawia się głównie wtedy, gdy dochodzi do nagłego, dużego wzrostu ciśnienia w gałce ocznej. Taki mechanizm jest typowy dla jaskry ostrej zamkniętego kąta lub niektórych ciężkich postaci wtórnych. W tych sytuacjach pacjent często nie ma wątpliwości, że dzieje się coś groźnego – dolegliwości są bardzo silne i trudne do zignorowania.

Pośrednią grupę stanowią osoby, u których okresowo ciśnienie w oku wzrasta do wartości rzędu 30–40 mmHg. Mogą wtedy zgłaszać lekki ból oka, uczucie rozpierania, ból głowy czy widzenie tęczowych kół wokół świateł. Objawy te mijają, dlatego bywają błędnie zrzucane na zmęczenie lub migrenę.

U większości pacjentów jaskra przez wiele lat przebiega bez bólu i bez wyraźnych objawów, a jednocześnie powoduje nieodwracalne uszkodzenie nerwu wzrokowego.

Jakie objawy może dawać jaskra bez bólu?

Brak bólu nie oznacza, że w oku nic się nie dzieje. W przewlekłych postaciach choroby stopniowo uszkadza się pole widzenia, początkowo tylko na obwodzie. Chory świetnie odczytuje literki na tablicy, więc ma wrażenie, że „dobrze widzi”, ale coraz gorzej radzi sobie z orientacją w przestrzeni, szczególnie w ruchu ulicznym.

Ubytki w polu widzenia

Typowy jest scenariusz, w którym obumierają włókna położone na obrzeżach siatkówki. Pacjent:

• wpada na przeszkody, których nie zauważa kątem oka,
• ma trudności z dostrzeżeniem pojazdów nadjeżdżających z boku,
• zauważa, że musi „bardziej kręcić głową”, by ogarnąć przestrzeń,
• w zaawansowanym etapie doświadcza widzenia tunelowego, czyli zachowanego tylko małego, centralnego fragmentu obrazu.

Mózg przez długi czas kompensuje brakujące fragmenty obrazu, dlatego pierwsze ubytki w polu widzenia są wykrywane dopiero w badaniu, takim jak komputerowe badanie pola widzenia.

Subtelne dolegliwości przy podwyższonym ciśnieniu

Przejściowy wzrost ciśnienia wewnątrzgałkowego może wywoływać niecharakterystyczne dolegliwości: lekkie zamglenie obrazu, tęczowe obwódki wokół źródeł światła, szybkie męczenie się oczu, trudności z widzeniem po zmroku. Część osób zgłasza uczucie ciężkości powiek lub łagodny ból głowy, ale nie łączy tego z chorobą oczu.

Wczesnym, subtelnym sygnałem mogą być również:

• konieczność częstej zmiany okularów „do czytania”, mimo braku innych wyraźnych problemów z ostrością,
• wyraźnie wydłużony czas potrzebny oku na adaptację do ciemności lub słabego oświetlenia, np. po wejściu z jasnego pomieszczenia do ciemnego.

Uporczywe „zmęczenie oczu” i nawracające zamglenia widzenia, zwłaszcza po pracy w ciemnym pomieszczeniu, mogą być pierwszym sygnałem zaburzeń ciśnienia w oku, nawet jeśli nic nie boli.

Kiedy ból oka oznacza ostry atak jaskry?

Ostry atak jaskry to stan nagły, w którym kąt przesączania w oku ulega całkowitemu zamknięciu. Odpływ cieczy wodnistej zostaje zablokowany, a ciśnienie w gałce ocznej gwałtownie rośnie. Szacuje się, że dotyczy to około 1–2% osób z jaskrą, ale konsekwencje nieleczonego ataku mogą być dramatyczne.

Typowe objawy ostrego ataku

Ból w ostrym ataku trudno pomylić z czymkolwiek innym. Najczęściej pojawia się:

• nagły, bardzo silny ból oka, często promieniujący do połowy głowy,
• intensywny ból głowy,
• gwałtowne pogorszenie widzenia, obraz jest mocno zamglony,
• widzenie tęczowych kół wokół lamp czy ekranu,
• nudności, nierzadko wymioty,
• wyraźne zaczerwienienie oka i uczucie twardej jak kamień gałki ocznej.

W takiej sytuacji potrzebna jest natychmiastowa pomoc okulistyczna. Bez szybkiego obniżenia ciśnienia już w ciągu godzin może dojść do nieodwracalnego uszkodzenia nerwu wzrokowego i trwałej utraty wzroku w chorym oku.

Jakie zabiegi przerywają atak?

Po opanowaniu stanu ostrego lekarz zwykle proponuje zabieg poprawiający przepływ cieczy wodnistej. Najczęściej stosuje się:

• irydotomię laserową – mikrootwór w tęczówce wyrównuje ciśnienie między komorami oka,
• selektywną laserową trabekuloplastykę (SLT) – laser poprawia drożność struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy,
• klasyczne zabiegi chirurgiczne, gdy laser lub leki nie wystarczają.

Te procedury nie przywrócą już utraconego widzenia, ale mogą uchronić przed kolejnymi bolesnymi atakami i ograniczyć dalsze uszkodzenia. Współcześnie zabiegi laserowe zyskują coraz większe znaczenie nie tylko w ostrych stanach – coraz częściej stosuje się je już na wczesnym etapie choroby jako uzupełnienie, pomost lub nawet alternatywę dla codziennego zakraplania leków i klasycznej chirurgii.

Ból oka nie zawsze oznacza jaskrę

Silny ból oka zawsze wymaga pilnej konsultacji okulistycznej, ale nie każdy ból świadczy o jaskrze. Często stoi za nim inne, zwykle łatwiejsze do wyleczenia schorzenie, takie jak:

• zespół suchego oka – pieczenie, uczucie piasku pod powiekami, nasilenie dolegliwości pod koniec dnia lub przy pracy przy komputerze,
• zapalenie spojówek – świąd, zaczerwienienie, wydzielina ropna lub śluzowa, uczucie „sklejonych” oczu rano,
• jęczmień lub gradówka – bolesny lub tkliwy guzek na powiece, obrzęk brzegu powieki,
• zapalenie rogówki – silny ból, wyraźny światłowstręt, łzawienie, często uczucie obecności ciała obcego,
• drobne urazy mechaniczne (np. zadrapanie rogówki) – nagłe kłucie, łzawienie, silny dyskomfort przy mruganiu.

Dlatego sam ból nie pozwala jednoznacznie rozpoznać jaskry. Kluczowe są specjalistyczne badania, a nie wyłącznie odczucia pacjenta.

Które typy jaskry bolą, a które nie?

Rodzaj odczuwanych dolegliwości mocno zależy od typu choroby i tempa wzrostu ciśnienia w oku. Proste porównanie ułatwia zorientowanie się, kiedy ból jest typowy, a kiedy choroba pozostaje „cicha”:

W przypadku jaskry normalnego ciśnienia nerw wzrokowy niszczony jest mimo prawidłowych wartości ciśnienia w oku. Dużą rolę odgrywają tu zaburzenia naczyniowe, czyli nieprawidłowe, zbyt słabe ukrwienie gałki ocznej i głowy nerwu wzrokowego. Dlatego pacjent nie odczuwa typowego „ciśnieniowego” bólu, a choroba i tak postępuje.

Jak wykrywa się jaskrę, skoro nie boli?

Skoro większość postaci jaskry nie wywołuje dolegliwości, jedyną szansą na wczesne rozpoznanie są regularne badania profilaktyczne. Dotyczy to szczególnie osób po 40. roku życia oraz tych, u których w rodzinie występowała jaskra, nadciśnienie tętnicze, cukrzyca lub długotrwałe leczenie kortykosteroidami.

Badania stosowane w diagnostyce jaskry

W diagnostyce jaskry wykorzystuje się zestaw uzupełniających się badań:

• pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego – tonometria pokazuje, czy wartości nie przekraczają ok. 21 mmHg,
• gonioskopia – ocena kąta przesączania i ryzyka jego zamknięcia,
• badanie dna oka – ocena tarczy nerwu wzrokowego, stopnia tzw. kubkowania oraz charakterystycznego ścieńczenia rąbka nerwowo‑siatkówkowego,
• badanie pola widzenia – wychwytuje nawet niewielkie ubytki, niewidoczne dla pacjenta,
• optyczna koherentna tomografia (OCT) – mierzy grubość warstw włókien nerwowych wokół tarczy i pozwala śledzić mikroskopijne zmiany w czasie,
• pachymetria – pomiar grubości rogówki, potrzebny do prawidłowej interpretacji ciśnienia,
• ultrabiomikroskopia (UBM) – nowoczesne badanie ultrasonograficzne przedniego odcinka oka, dające bardzo dokładny obraz kąta przesączania i struktur odpowiedzialnych za odpływ cieczy wodnistej.

Wszystkie te badania są bezbolesne. Nie polegają na „wierceniu w oku”, ale na pomiarach i obrazowaniu struktury wewnętrznej za pomocą światła, ultradźwięków lub delikatnego dotyku końcówki pomiarowej. Zaawansowane badania takie jak OCT czy UBM pozwalają wychwycić jaskrę jeszcze zanim pojawią się ubytki w polu widzenia zauważalne dla pacjenta.

Jak często wykonywać badania profilaktyczne?

Częstotliwość kontroli zależy od wieku i obecności czynników ryzyka:

• osoby po 40. roku życia bez dodatkowych czynników ryzyka – zaleca się pełne badanie okulistyczne z oceną nerwu wzrokowego i pomiarem ciśnienia co 2 lata,
• osoby z grup ryzyka (obciążenie rodzinne, cukrzyca, wysoka krótkowzroczność, długotrwała terapia sterydami) – kontrola co roku lub częściej, zgodnie z indywidualnymi zaleceniami lekarza.

Kto powinien badać się częściej?

Szczególnie czujni powinni być:

• pacjenci z dodatnim wywiadem rodzinnym – ryzyko zachorowania jest u nich 4–9 razy wyższe,
• osoby 70-letnie – ich ryzyko jest od 3 do 8 razy większe niż u czterdziestolatków,
• chorzy na nadciśnienie, cukrzycę, z migrenami i zaburzeniami krążenia obwodowego,
• osoby przewlekle leczone sterydami, także w postaci kropli do oczu czy inhalatorów,
• pacjenci z wysoką krótkowzrocznością,
• osoby pochodzenia afrykańskiego – statystycznie obarczone znacznie wyższym ryzykiem rozwoju jaskry i cięższego jej przebiegu.

Jaskra u dzieci i młodzieży

Choć ryzyko rośnie z wiekiem, jaskra nie dotyczy wyłącznie osób starszych. Wyróżnia się m.in.:

• jaskrę wrodzoną – obecna już u noworodków, często objawiająca się łzawieniem, światłowstrętem, powiększeniem gałki ocznej,
• jaskrę młodzieńczą – rozwijającą się między 10. a 35. rokiem życia, zwykle z bardzo wyraźnym, silnym wzorcem dziedziczenia genetycznego.

W tych grupach wiekowych dolegliwości bólowe również nie muszą być dominującym objawem, a pierwszym sygnałem bywa pogorszenie widzenia, „mrużenie oczu” lub niechęć dziecka do jasnego światła. Dlatego także dzieci i młodzież z obciążonym wywiadem rodzinnym powinny okresowo przechodzić kontrolę u okulisty.

Brak bólu oka nie jest argumentem, żeby rezygnować z badań – przy jaskrze to właśnie „bezobjawowy” przebieg najbardziej zagraża widzeniu.

Jak zmniejszyć ryzyko bolesnych powikłań jaskry?

Nie ma sposobu, który całkowicie zapobiegłby rozwojowi jaskry, ale można mocno ograniczyć ryzyko, że choroba doprowadzi do bolesnego ataku lub ślepoty. Najważniejsze są trzy elementy: systematyczna diagnostyka, regularne leczenie i kontrola ogólnego stanu zdrowia, w tym ciśnienia tętniczego i krążenia.

Systematyczne stosowanie leków

Podstawą terapii są krople do oczu obniżające ciśnienie wewnątrzgałkowe. Mogą:

• zmniejszać produkcję cieczy wodnistej (np. beta-blokery, inhibitory anhydrazy węglanowej),
• zwiększać jej odpływ (np. prostaglandyny, cholinomimetyki),
• łączyć oba mechanizmy (niektóre leki z grupy agonistów receptorów alfa).

Działają tylko wtedy, gdy są stosowane codziennie, w zalecanych godzinach. Krótkie przerwy lub samodzielne „oszczędzanie na kroplach” sprawiają, że ciśnienie znowu rośnie i przyspiesza uszkadzanie nerwu wzrokowego.

Coraz częściej już na wczesnym etapie choroby rozważa się zabiegi laserowe jako element strategii leczenia. Mogą one zmniejszyć zależność od codziennych kropli lub odwlec w czasie konieczność klasycznej operacji, ale – podobnie jak leki – nie cofną istniejących uszkodzeń.

Zdrowy styl życia a jaskra

Oprócz farmakoterapii znaczenie mają czynniki ogólne: kontrola ciśnienia tętniczego (zarówno unikanie nadciśnienia, jak i zbyt niskich wartości), aktywność fizyczna poprawiająca mikrokrążenie, ograniczenie stresu, rzucenie palenia. Wszystko, co poprawia dopływ tlenu i składników odżywczych do mózgu i siatkówki, wspiera ogólną kondycję układu naczyniowego, która ma znaczenie zwłaszcza w jaskrze normalnego ciśnienia.

Często podkreśla się rolę zdrowej diety dla oczu, ale w przypadku jaskry warto jasno powiedzieć: zmiana sposobu odżywiania ani suplementy nie leczą jaskry i nie zastąpią kropli, laseroterapii czy operacji. Mogą wspierać ogólny stan zdrowia, ale same w sobie nie spowalniają uszkadzania nerwu wzrokowego.

Osoby z rozpoznaną jaskrą powinny też unikać samodzielnego sięgania po preparaty z kortykosteroidami bez konsultacji okulistycznej oraz nie przesadzać z pobytem w saunie czy intensywnym wysiłkiem połączonym z długotrwałym pochylaniem głowy, jeśli lekarz im to odradził.