Jak wygląda badanie dna oka?

Badanie dna oka polega na obejrzeniu tylnej części Twojego oka w powiększeniu – za pomocą światła i specjalnych przyrządów lekarz ocenia siatkówkę, naczynia i nerw wzrokowy, a całość trwa zwykle kilka–kilkanaście minut i jest bezbolesna. W praktyce siedzisz lub leżysz, patrzysz w wybranym kierunku, a okulista ogląda wnętrze oka przez wziernik lub wykonuje zdjęcie funduskamerą po zakropleniu kropli rozszerzających źrenice. Dzięki temu badaniu można wcześnie wykryć choroby oczu i ogólnoustrojowe, takie jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze. Jeśli chcesz dokładnie wiedzieć, co Cię czeka krok po kroku, przeczytaj dalszą część artykułu.

Na czym polega badanie dna oka?

Badanie dna oka, czyli oftalmoskopia, to standardowa procedura wykonywana w gabinecie okulistycznym. Lekarz ogląda tylny odcinek oka – siatkówkę, plamkę żółtą, naczynia krwionośne oraz tarczę nerwu wzrokowego. Wnętrze oka jest jednym z nielicznych miejsc w organizmie, gdzie naczynia można zobaczyć bezpośrednio, bez nacinania tkanek, dlatego to badanie jest tak cenne nie tylko w okulistyce, ale także w kardiologii czy diabetologii.

W typowej sytuacji Sitzisz na fotelu, brodę i czoło opierasz o podpórki, patrzysz w wyznaczonym kierunku, a lekarz kieruje wiązkę światła do środka oka. Obraz, który widzi, jest powiększony – w klasycznej oftalmoskopii bezpośredniej nawet około 15-krotnie. Dzięki temu może zauważyć drobne wylewy, obrzęki, zmiany zwyrodnieniowe czy cechy uszkodzenia nerwu wzrokowego.

Oftalmoskopia jest jednym z nielicznych badań, które jednocześnie pokazują stan oka i ogólną kondycję naczyń krwionośnych organizmu.

Jak wygląda badanie dna oka krok po kroku?

Przebieg badania jest podobny w większości gabinetów, choć szczegóły zależą od zastosowanej techniki. Całą wizytę można podzielić na trzy etapy: wywiad, przygotowanie oka oraz samo oglądanie dna oka.

Wywiad przed badaniem

Na początku okulista zadaje pytania o objawy, choroby i leki. Pyta m.in. o cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę, choroby neurologiczne, przebyte udary, urazy głowy, a także o wcześniejsze zabiegi okulistyczne. Interesuje go również, czy występowała u Ciebie jaskra lub choroby siatkówki w rodzinie.

Jeśli masz dokumentację medyczną – wyniki badań obrazowych, stare opisy oftalmoskopii, karty wypisowe po hospitalizacjach – warto ją zabrać. U osób z jaskrą ważna jest tzw. książeczka jaskrowa z dotychczasowymi wynikami pomiarów ciśnienia wewnątrzgałkowego i opisami tarczy nerwu wzrokowego.

Krople rozszerzające źrenice

Drugi etap to przygotowanie oka. Najczęściej lekarz zakrapla krople z mydriatykiem – często używana jest atropina albo leki o krótszym działaniu. Zadaniem kropli jest rozszerzenie źrenicy, czyli tzw. porażenie akomodacji, co pozwala zajrzeć także w obwodowe części siatkówki. Działanie leku zaczyna się po 15–30 minutach, w tym czasie siedzisz zwykle w poczekalni z lekko zamazanym obrazem.

Istnieje ważne ograniczenie: atropina jest przeciwwskazana u osób z jaskrą wąskiego kąta przesączania, ponieważ może gwałtownie podnieść ciśnienie wewnątrzgałkowe. W takich przypadkach stosuje się inne leki lub bada się dno oka bez farmakologicznego rozszerzenia źrenicy, akceptując mniejszą widoczność obwodu siatkówki.

Właściwe wziernikowanie

Po zadziałaniu kropli okulista przechodzi do właściwej części badania. W zależności od metody możesz siedzieć przy lampie szczelinowej lub – przy badaniu pośrednim – leżeć na leżance. Otrzymujesz konkretne polecenia: patrzeć w lewo, w prawo, do góry, w dół, na wskazany punkt światła. Dzięki temu lekarz obejrzy różne strefy siatkówki.

Światło wydaje się intensywne, ale nie powinno powodować bólu. Badanie jednego oka trwa krótko – cała oftalmoskopia zwykle zamyka się w 5–10 minutach, natomiast czas pobytu w gabinecie wydłuża oczekiwanie na działanie kropli oraz ewentualne dodatkowe testy.

Jakimi metodami wykonuje się badanie dna oka?

Istnieje kilka technik wziernikowania. Różnią się one sprzętem, sposobem oglądania dna oka i zakresem widocznych struktur. O wyborze metody decyduje okulista, biorąc pod uwagę Twój wiek, choroby towarzyszące i podejrzenia diagnostyczne.

Oftalmoskopia bezpośrednia

To najprostszy wariant badania. Lekarz używa ręcznego urządzenia – to oftalmoskop. Przykłada go blisko Twojego oka i kieruje w głąb wiązkę światła. Wbudowane szkła powiększające dają obraz powiększony około 15 razy, co pozwala bardzo dokładnie obejrzeć plamkę żółtą, tarczę nerwu wzrokowego i naczynia w centrum siatkówki.

Ten typ oftalmoskopii jest wygodny nawet u pacjentów, którzy nie mogą usiąść przy lampie szczelinowej – na przykład leżących po udarach czy urazach. Zasięg pola widzenia jest jednak stosunkowo wąski, dlatego przy podejrzeniu zmian na obwodzie siatkówki okulista zwykle wybiera inne techniki.

Oftalmoskopia pośrednia

W wersji pośredniej lekarz najczęściej korzysta z lampy szczelinowej z dodatkową soczewką skupiającą lub ze specjalnego wziernika zakładanego na głowę (np. typu Fisona). Źródło światła znajduje się wtedy na „kasku”, a obraz siatkówki tworzy soczewka trzymana przed okiem pacjenta.

Ta metoda daje odwrócony, ale szeroki obraz wnętrza gałki ocznej, łącznie z obwodową częścią siatkówki. Jest bardzo przydatna przy krótkowzroczności wysokiego stopnia, kiedy rośnie ryzyko przedarć i odwarstwienia siatkówki, a także w diagnostyce powikłań pourazowych.

Badanie funduskamerą

Coraz częściej dno oka dokumentuje się fotograficznie. Służy do tego funduskamera, która wykonuje wysokiej jakości kolorowe zdjęcie dna oka. U wielu dorosłych, jeśli źrenica ma co najmniej 2,5 mm szerokości, można ominąć krople rozszerzające źrenicę – to wygodne zwłaszcza w badaniach przesiewowych.

Zdjęcie obejmuje głównie centralną część siatkówki z plamką i tarczą nerwu wzrokowego, natomiast nie pokazuje całego obwodu ani ciała szklistego. Dlatego funduskamera jest świetna do monitorowania przewlekłych chorób, takich jak cukrzyca czy nadciśnienie tętnicze, ale przy podejrzeniu odwarstwienia siatkówki lekarz zwykle sięga po klasyczne wziernikowanie.

Funduskamera pozwala zatrzymać obraz dna oka w czasie – zdjęcia z kolejnych lat można precyzyjnie porównywać i oceniać tempo zmian.

Jak się przygotować do badania dna oka?

Przygotowanie do badania jest proste, ale kilka elementów warto zaplanować wcześniej. Najważniejsze to bezpieczeństwo po wyjściu z gabinetu, kiedy działają jeszcze krople oraz komplet rzetelnych informacji o Twoim zdrowiu.

Informacje dla lekarza

Na wizytę zabierz spis przyjmowanych leków oraz dotychczasową dokumentację. Dla okulisty ważne są zwłaszcza leki mogące wpływać na ciśnienie w gałce ocznej i krzepliwość krwi, a także wcześniejsze rozpoznania takich chorób jak cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, choroby autoimmunologiczne czy guzy wewnątrzczaszkowe.

Jeśli kiedykolwiek wystąpiła u Ciebie reakcja alergiczna na krople do oczu lub środki kontrastowe, powiedz o tym już na początku. Pozwoli to dobrać bezpieczne preparaty i w razie potrzeby zaplanować badanie bez rozszerzania źrenicy lub bez kontrastu.

Organizacja dnia badania

Rozszerzenie źrenic po podaniu atropiny lub podobnie działających leków utrudnia widzenie z bliska i wywołuje światłowstręt przez 3–4 godziny, a u małych dzieci nawet dłużej. Dlatego najlepiej:

• nie planować prowadzenia samochodu po badaniu,
• zapewnić sobie osobę towarzyszącą lub powrót komunikacją miejską,
• wziąć ze sobą okulary przeciwsłoneczne,
• zrezygnować tego dnia z pracy wymagającej intensywnej pracy wzrokowej z bliska.

Co można wykryć podczas badania dna oka?

Oftalmoskopia to narzędzie diagnostyczne nie tylko dla okulisty. Obraz naczyń i siatkówki odzwierciedla stan całego układu krążenia, dlatego z jednego badania lekarze mogą wyciągnąć wnioski zarówno o chorobach oczu, jak i o powikłaniach ogólnoustrojowych.

Choroby narządu wzroku

Najważniejsze okulistyczne rozpoznania, które można wykryć podczas badania dna oka, to między innymi:

• jaskra – zmiany w obrębie tarczy nerwu wzrokowego i ubytki włókien nerwowych,
• choroby plamki, w tym AMD, czyli starcze zwyrodnienie plamki,
• odklejenie lub przedarcia siatkówki,
• krwotoki i wysięki na siatkówce,
• zapalenia błony naczyniowej i siatkówki,
• zmętnienia ciała szklistego.

W wielu z tych schorzeń nie odczuwasz bólu, a pierwszym sygnałem bywa subtelne pogorszenie widzenia lub mroczki w polu widzenia. Bez badania dna oka wykrycie takich zmian na wczesnym etapie byłoby bardzo trudne.

Choroby ogólnoustrojowe

Zmiany w naczyniach siatkówki są klasycznym wskaźnikiem powikłań naczyniowych wielu chorób przewlekłych. Oftalmoskopia jest szczególnie ważna w monitorowaniu:

• cukrzycy – w retinopatii cukrzycowej widać mikrotętniaki, krwotoczki, wysięki twarde i obszary niedokrwienia,
• nadciśnienia tętniczego – charakterystyczne są zwężenia i stwardnienia tętniczek, krwotoczki i obrzęki,
• chorób krwi, np. anemii i białaczek – w siatkówce pojawiają się wylewy i zmiany w naczyniach,
• chorób autoimmunologicznych i zapalnych – można zauważyć zapalenia naczyń i ogniska zapalne,
• guzów wewnątrzczaszkowych – obrzęk tarczy nerwu wzrokowego bywa pierwszym sygnałem wzrostu ciśnienia śródczaszkowego.

Dla diabetyka regularna oftalmoskopia to jeden z filarów profilaktyki utraty wzroku – retinopatia cukrzycowa długo nie daje wyraźnych objawów.

Jak długo gorzej widzi się po badaniu i czego unikać?

Pogorszenie widzenia po badaniu zależy od zastosowanego leku i indywidualnej reakcji oka. Po typowych kroplach efekt utrzymuje się kilka godzin – najpierw źrenice się rozszerzają, widzenie z bliska się zamazuje, rośnie też wrażliwość na światło, potem stopniowo wszystko wraca do normy.

W tym czasie dobrze jest unikać: prowadzenia samochodu, pracy przy komputerze, czytania drobnego druku i przebywania w ostrym słońcu bez okularów przeciwsłonecznych. Jeśli nosisz soczewki kontaktowe, warto przyjść na badanie w okularach i założyć soczewki dopiero wtedy, gdy działanie kropli całkowicie ustąpi.

Niewielki ból głowy, krótkotrwałe pieczenie po zakropleniu i przejściowe nudności po badaniach z kontrastem zdarzają się rzadko i zwykle szybko mijają. Silny ból oka, nagłe pogorszenie widzenia lub gęsta wydzielina wymagają pilnego kontaktu z lekarzem – nie są typowym następstwem standardowej oftalmoskopii.