Kiedy wykonuje się badanie pola widzenia?

Badanie pola widzenia wykonuje się najczęściej przy podejrzeniu jaskry, chorób nerwu wzrokowego oraz w diagnostyce schorzeń neurologicznych, takich jak guzy mózgu czy stwardnienie rozsiane. Gdy pojawiają się ubytki „kątem oka”, częste potykanie się, bóle głowy albo lekarz zauważa nieprawidłowości na dnie oka, to właśnie perymetria staje się podstawowym testem. Wiele zmian przez długi czas nie daje widocznych objawów, dlatego badanie zleca się także profilaktycznie w grupach ryzyka. Chcesz wiedzieć, kiedy dokładnie skierować się na taki test i jak on wygląda od strony pacjenta – przeczytaj ten poradnik.

Co ocenia badanie pola widzenia?

Badanie pola widzenia pokazuje, jak duży obszar przestrzeni widzi Twoje oko, kiedy patrzysz nieruchomo w jeden punkt. Obejmuje to zarówno część centralną, związaną z czytaniem czy rozpoznawaniem twarzy, jak i widzenie obwodowe, potrzebne choćby przy prowadzeniu samochodu. U zdrowej osoby szerokość pola może sięgać około 180° w poziomie i około 120° w pionie, ale wartości dla poszczególnych stron różnią się – od strony skroni zakres bywa większy niż od strony nosa.

Podczas testu lekarz ocenia, czy siatkówka reaguje na bodźce świetlne w całym swoim obszarze i czy nerw wzrokowy prawidłowo przewodzi impulsy do mózgu. Perymetria – zwłaszcza komputerowa – tworzy mapę czułości siatkówki, na której zaznaczone są miejsca o prawidłowym widzeniu i ubytki, czyli tzw. mroczki. Dzięki temu można ocenić zarówno lokalizację, jak i głębokość zmian.

U zdrowych osób prawidłowe pole widzenia często mieści się w przedziale 85–100° od strony skroniowej, 55–60° od nosa, 45–55° od góry i 65–70° od dołu.

Kiedy lekarz zleca badanie pola widzenia?

Najczęstszy powód skierowania to podejrzenie lub kontrola jaskry, ale wskazań jest znacznie więcej. Lekarz sięga po to badanie zawsze wtedy, gdy musi sprawdzić, czy w polu widzenia nie ma luk, które mogą świadczyć o poważnej chorobie oczu lub układu nerwowego.

Jaskra i choroby nerwu wzrokowego

U osób z podwyższonym ciśnieniem w oku, nieprawidłowym wyglądem tarczy nerwu wzrokowego albo dodatnim wywiadem rodzinnym w kierunku jaskry, perymetria jest jednym z podstawowych badań kontrolnych. Ubytki w widzeniu obwodowym, które w tej chorobie pojawiają się stopniowo, bywają długo niezauważone przez pacjenta, a na mapie pola widzenia widać je już na wczesnym etapie. Test przydaje się także przy zapaleniu nerwu wzrokowego i innych neuropatiach – pozwala ocenić, jak bardzo włókna zostały uszkodzone.

Choroby neurologiczne i urazy głowy

Uszkodzenie dróg wzrokowych w mózgu często nie zmienia ostrości widzenia, ale daje charakterystyczne ubytki połowicze lub ćwiartkowe. Dlatego badanie pola widzenia wykorzystuje się przy podejrzeniu guza mózgu, po udarze, po ciężkim urazie czaszkowo–mózgowym, a także w przebiegu chorób demielinizacyjnych, takich jak stwardnienie rozsiane. Kształt i rozmieszczenie ubytków pomaga neurologowi określić, gdzie leży uszkodzenie.

Zmiany w siatkówce i plamce

Perymetria jest przydatna przy odwarstwieniu siatkówki, retinopatii cukrzycowej, retinopatii barwnikowej oraz zwyrodnieniu plamki związanym z wiekiem, znanym jako AMD. Gdy chodzi głównie o widzenie centralne, lekarz może sięgnąć po Test Amslera – chory patrzy na siatkę z punktem w środku i zgłasza zniekształcenia linii. To prosta metoda wyłapywania zaburzeń funkcji plamki.

Objawy zgłaszane przez pacjenta i badania kwalifikacyjne

Na badanie pola widzenia często kieruje się osoby, które zauważają zawężenie „obrazu z boku”, potrącanie przedmiotów, problemy z orientacją w przestrzeni, mroczki, błyski lub niejasne zaburzenia widzenia. Test wykonuje się też przy przewlekłych bólach głowy o niejasnym pochodzeniu, zwłaszcza gdy towarzyszą im objawy okulistyczne. Badanie bywa elementem kwalifikacji do zawodów, w których liczy się szerokie widzenie peryferyjne – np. kierowcy zawodowi czy piloci przechodzą taką ocenę cyklicznie.

Jakie są najczęściej stosowane metody badania?

Do oceny pola widzenia wykorzystuje się zarówno proste testy przesiewowe, jak i bardzo dokładne pomiary komputerowe. Wybór techniki zależy od celu badania, wieku pacjenta i podejrzewanej choroby.

Perymetria komputerowa

Perymetria komputerowa jest dziś najczęściej wykorzystywaną techniką. Pacjent patrzy w centralny punkt wewnątrz kopuły, a w różnych miejscach pojawiają się błyski o zmiennej jasności. Za każdym razem, gdy je zauważa, naciska przycisk. Komputer analizuje odpowiedzi, uwzględnia wiek oraz przyjęty program badania, a następnie tworzy mapę czułości siatkówki. Badanie jednego oka trwa zwykle 5–20 minut, jest bezbolesne, ale wymaga skupienia.

W wielu ośrodkach pracują zaawansowane urządzenia, takie jak PTS-2000 produkcji Optopol – perymetr z rozbudowanymi algorytmami analizy. Aparat pozwala porównywać wyniki z poprzednimi wizytami, dzięki czemu łatwiej wychwycić niewielkie zmiany, np. w przebiegu jaskry.

Perymetr Goldmanna i badanie kinetyczne

Metoda kinetyczna, w której stosuje się Perymetr Goldmanna, polega na przesuwaniu punktu świetlnego z obwodu w stronę centrum pola widzenia. Pacjent zgłasza moment, w którym po raz pierwszy widzi bodziec. Na tej podstawie wyznacza się linie równych czułości, tzw. izoptery. Takie badanie przydaje się zwłaszcza w chorobach neurologicznych i przy rozległych ubytkach, gdzie ważny jest kształt zewnętrznej granicy pola widzenia.

Test Amslera i metoda konfrontacyjna

Test Amslera służy przede wszystkim do oceny widzenia centralnego, głównie w AMD i innych chorobach plamki. Pacjent patrzy na centralny punkt kwadratowej siatki i informuje, czy linie falują, zanikają lub zlewają się – takie zniekształcenia świadczą o uszkodzeniu w obrębie plamki. Z kolei metoda konfrontacyjna to bardzo prosty test, w którym lekarz porównuje Twoje pole widzenia ze swoim, poruszając palcem lub przedmiotem w różnych kierunkach. Ma charakter orientacyjny i służy zwykle jako wstęp do dokładniejszej diagnostyki.

Perymetria komputerowa i badanie na perymetrze Goldmanna to uzupełniające się metody – pierwsza lepiej wychwytuje drobne ubytki, druga dobrze pokazuje rozległe zmiany i granice pola widzenia.

Jak wygląda badanie pola widzenia od strony pacjenta?

W gabinecie okulista najpierw zbiera wywiad, mierzy ostrość wzroku, a czasem dobiera szkła korekcyjne do badania. Później siadasz przed aparatem, opierasz brodę i czoło na podpórkach, jedno oko zasłaniasz, a drugim wpatrujesz się w centralny punkt. To ważne, by nie uciekać wzrokiem za błyskami na obwodzie – inaczej wynik może być zafałszowany.

Podczas badania pola widzenia pojawiają się pojedyncze lub poruszające się punkty świetlne. Twoim zadaniem jest reagować zawsze tak samo: w metodzie komputerowej naciśnięciem guzika, w manualnej – zgłoszeniem zauważenia bodźca. Urządzenie rejestruje zarówno prawidłowe odpowiedzi, jak i brak reakcji tam, gdzie światło było wyświetlane. Po zakończeniu testu tworzona jest mapa, której interpretacją zajmuje się lekarz.

Jak się przygotować i kiedy badania się nie wykonuje?

Perymetria nie wymaga specjalnej diety ani odstawiania leków. Warto jednak przyjść wypoczętym, zabrać ze sobą okulary używane do czytania lub pracy z bliska i zarezerwować kilka–kilkanaście minut na każde oko. Kawa i mocna herbata tuż przed wizytą mogą nasilać rozproszenie, dlatego lepiej ich unikać, jeśli masz tendencję do nerwowości.

Badanie odkłada się przy ostrym stanie zapalnym oka, silnym bólu, niemożności utrzymania spojrzenia w jednym punkcie lub poważnych zaburzeniach koncentracji, które uniemożliwiają współpracę. Przy bardzo dużych, niekorygowanych wadach wzroku lekarz najpierw dobiera odpowiednie szkła, ponieważ niewłaściwa korekcja może zaburzyć wynik.

Jakie choroby można wykryć dzięki badaniu pola widzenia?

Perymetria jest ważnym elementem diagnostyki w okulistyce i neurologii. Typ i rozmieszczenie ubytków często podpowiada, gdzie leży problem – w siatkówce, w nerwie wzrokowym czy już w mózgu. To sprawia, że test ma duże znaczenie zarówno przy pierwszej diagnozie, jak i w kontroli leczenia.

Jaskra i inne schorzenia oczu

W jaskrze na mapie pola widzenia pojawiają się obwodowe ubytki, które z czasem mogą się rozszerzać i łączyć. W miarę postępu choroby widzenie bywa coraz bardziej „tunelowe”, choć ostrość patrzenia na wprost może przez długi czas pozostawać całkiem dobra. Badanie pola widzenia umożliwia monitorowanie, czy zastosowane leczenie hamuje uszkodzenie nerwu wzrokowego. Poza jaskrą test ujawnia zmiany w odwarstwieniu siatkówki, retinopatii cukrzycowej, retinopatii barwnikowej, zwyrodnieniu plamki oraz wielu rzadszych chorobach siatkówki.

Zmiany neurologiczne i schorzenia ogólnoustrojowe

Guzy mózgu, tętniaki, udary czy zmiany zapalne w drodze wzrokowej mogą dawać charakterystyczne ubytki połowicze – chory nie widzi na przykład prawej połowy obrazu w obu oczach. W stwardnieniu rozsianym nawracające zapalenia nerwu wzrokowego pozostawiają ślady także w polu widzenia, co pozwala ocenić liczbę i rozległość rzutów choroby. U osób z cukrzycą, ciężkim nadciśnieniem tętniczym czy innymi chorobami naczyniowymi badanie pomaga wychwycić powikłania w obrębie siatkówki i naczyń zaopatrujących narząd wzroku.

Perymetria komputerowa jest jednym z najczulszych testów do wykrywania zmian jaskrowych – ubytki w polu widzenia często pojawiają się na mapie wcześniej niż wyraźne objawy w codziennym życiu.

Badanie pola widzenia u dzieci

U najmłodszych klasyczna perymetria bywa trudna, bo wymaga kilkuminutowego skupienia i dokładnego wykonywania poleceń. Dlatego u dzieci stosuje się uproszczone testy konfrontacyjne, grywalizowane programy perymetryczne lub dostosowane metody, np. dla wcześniaków z ryzykiem retinopatii wcześniaczej. Trudności w nauce, potykanie się o przeszkody z boku, brak reakcji na bodźce z jednej strony pola widzenia mogą być pierwszym sygnałem, że taka ocena jest potrzebna.

Jak wyglądają wyniki i co dzieje się po badaniu?

Efektem testu jest wydruk lub zapis cyfrowy, przedstawiający mapę pola widzenia oka lewego i prawego. Ubytki całkowite oznacza się zwykle czernią, częściowe – różnymi odcieniami szarości lub wartościami liczbowymi w decybelach, które odzwierciedlają stopień osłabienia czułości. Ocenia się też symetrię pól obu oczu oraz to, czy obszary zmian odpowiadają spodziewanemu obrazowi w danej chorobie.

Okulista nie patrzy wyłącznie na jeden wydruk. Zestawia wynik z ostrością widzenia, obrazem dna oka, ciśnieniem wewnątrzgałkowym i innymi testami. Przy przewlekłych chorobach, takich jak jaskra, porównuje kolejne mapy z poprzednimi, żeby sprawdzić, czy dochodzi do progresji. Od tej analizy zależy decyzja o zmianie leczenia, konieczności operacji albo o częstotliwości dalszych kontroli. Wczesne wychwycenie nowych ubytków daje realną szansę na zatrzymanie dalszej utraty widzenia.