Jakie są pierwsze objawy jaskry? Sprawdź, na co uważać

Pierwsze objawy jaskry często wyglądają niewinnie – to zawężanie pola widzenia, okresowe zamglenie obrazu, trudność z orientacją po zmroku, widzenie tęczowych obwódek wokół świateł, czasem ból oka i głowy przy nagłym wzroście ciśnienia w oku. Jeśli coś z tego już u siebie zauważasz, warto potraktować to poważnie i umówić się na badanie wzroku. W kolejnych akapitach znajdziesz prosty „przewodnik po sygnałach ostrzegawczych”, który ułatwia wychwycenie pierwszych zmian i podjęcie działania w porę.

Co dzieje się w oku na początku jaskry?

Jaskra to przewlekła, postępująca choroba oczu, w której dochodzi do trwałego uszkodzenia nerwu wzrokowego. W większości przypadków winne jest zbyt wysokie ciśnienie wewnątrzgałkowe – zamiast fizjologicznych 10–21 mm Hg w oku utrzymuje się poziom wyższy, często przez lata. Dzieje się tak, gdy produkcja cieczy wodnistej i jej odpływ przez kąt przesączania (układ beleczkowania, kanał Schlemma) przestają być w równowadze.

Najczęstszą postacią choroby jest jaskra pierwotna otwartego kąta (JPOK) – odpowiada za około 75% wszystkich przypadków jaskry. Rzadziej spotykane są jaskry z zamkniętym kątem, jaskry wtórne (np. po urazach, stanach zapalnych, długotrwałym stosowaniu glikokortykosteroidów) czy jaskry wrodzone.

W pierwszej kolejności cierpią włókna nerwowe siatkówki i tarcza nerwu wzrokowego. Ubytki dotyczą głównie obszarów odpowiedzialnych za widzenie boczne, dlatego początkowe zmiany w polu widzenia nie wpływają od razu na czytanie czy pracę przy komputerze. Mózg częściowo „dopowiada” brakujące fragmenty obrazu, co sprawia, że nawet wyraźne ubytki mogą przez długi czas nie być świadomie zauważane. Wczesne zawężanie pola widzenia zwykle zaczyna się po stronie skroniowej (w zewnętrznych peryferiach) i stopniowo postępuje do wewnątrz.

U około 85% chorych pierwsze lata jaskry mijają bez wyraźnych, jednoznacznych dolegliwości, mimo że nerw wzrokowy już ulega uszkodzeniu.

Warto pamiętać, że samo podwyższone ciśnienie w oku nie zawsze oznacza jaskrę. Taki stan określa się jako nadciśnienie oczne. O rozpoznaniu jaskry mówimy dopiero wtedy, gdy wysokiemu ciśnieniu towarzyszy widoczne uszkodzenie nerwu wzrokowego i/lub ubytki w polu widzenia.

Jakie są pierwsze objawy jaskry na co dzień?

Pierwsze sygnały pojawiają się najczęściej w zwykłych, powtarzalnych sytuacjach: podczas chodzenia po schodach, jazdy autem po zmroku, w jasnym słońcu albo po kilku godzinach pracy przy monitorze. Objawy bywają dyskretne, ale układają się w dość charakterystyczny zestaw.

Jak zmienia się pole widzenia i ostrość wzroku?

Najbardziej typowy wczesny objaw to stopniowe zawężanie pola widzenia, głównie po bokach. Osoba z rozwijającą się jaskrą nadal dobrze widzi to, co ma „na wprost”, ale:

• częściej wpada na framugi drzwi lub zahacza o meble ustawione z boku,
• ma trudności z dostrzeganiem przeszkód na schodach i krawężnikach,
• gorzej orientuje się w tłumie, bo nie widzi osób wchodzących z peryferii,
• czasem zauważa problem dopiero po zasłonięciu jednego oka.

Początkowo mogą pojawiać się też zaburzenia ostrości wzroku opisywane jako „widzenie przez mgłę” czy „brudną szybę”. Zamglenie bywa okresowe – nasila się wieczorem, przy zmęczeniu, po długiej pracy przy komputerze – i znika po odpoczynku. Z czasem może pojawiać się częściej i utrzymywać się dłużej.

Jakie doznania bólowe mogą być związane z jaskrą?

W najczęstszej postaci, czyli jaskrze pierwotnej z otwartym kątem, choroba przez lata zwykle nie boli. Pojawiają się za to:

• nawracające bóle głowy w okolicy czoła i skroni bez oczywistej przyczyny,
• uczucie „ciężkich” oczu po pracy z bliska,
• nieprzyjemne napięcie w okolicy oczodołów po dłuższym czytaniu,
• sporadycznie tępy ból jednego oka, mijający po odpoczynku.

Silny, nagły ból oka, który promieniuje do szczęki, skroni czy całej połowy głowy, w połączeniu z gwałtownym pogorszeniem widzenia, to już typowy obraz ostrego ataku jaskry. W takim napadzie ciśnienie w oku może sięgać 50–90 mm Hg, a każda godzina zwłoki zwiększa ryzyko trwałej utraty wzroku.

Jak reagują oczy na światło i zmianę oświetlenia?

Bardzo częstym, choć bagatelizowanym sygnałem jest światłowstręt i kłopoty z adaptacją oka do ciemności. Chory zauważa, że:

• przejście z jasnego ulicznego światła do ciemnej klatki schodowej trwa „podejrzanie długo”,
• jazda samochodem nocą jest trudniejsza – reflektory aut oślepiają, a droga „ginie w ciemności”,
• przeszkadzają ostre, punktowe źródła światła, np. lampy uliczne czy ekrany LED,
• po spojrzeniu na światło pojawiają się tęczowe obwódki wokół świateł (efekt „halo”).

Widzenie kolorowych kół, aureoli i mroczków przed oczami wokół lamp jest sygnałem wzrostu ciśnienia w oku i często występuje zarówno w przewlekłej jaskrze, jak i w fazie ostrego ataku. Nagłe nasilenie takich objawów po przebywaniu w ciemności lub po silnym stresie może świadczyć o gwałtownym zamknięciu kąta przesączania i wymaga pilnej konsultacji.

Jakie objawy ogólne i „niewinne” dolegliwości mogą być związane z jaskrą?

Niektóre pierwsze objawy łatwo zrzucić na karb zmęczenia, wieku czy pracy przy ekranie. Wśród nich często pojawiają się:

• zmęczenie oczu i pieczenie po kilku godzinach czytania,
• łzawienie oczu bez wyraźnej przyczyny, czasem napadowe,
• przejściowe zamglenie obrazu, zwłaszcza wieczorem,
• gorsza orientacja po zmroku, poczucie „gubienia” fragmentów obrazu.

Takie dolegliwości rzeczywiście mogą wynikać z zespołu suchego oka czy przemęczenia, ale w połączeniu z czynnikami ryzyka (np. wiek, cukrzyca, nadciśnienie tętnicze, duża krótkowzroczność) powinny skłaniać do wykonania badań przesiewowych w kierunku jaskry.

Na świecie na jaskrę choruje około 70 milionów osób, a prawie 10% z nich traci wzrok – najczęściej dlatego, że choroba została rozpoznana zbyt późno. Jaskra jest drugą najczęstszą przyczyną ślepoty na świecie (po zaćmie), ale w przeciwieństwie do zaćmy powoduje uszkodzenia całkowicie nieodwracalne.

Rodzaje jaskry – nie tylko postać „dorosła”

Najczęściej myślimy o jaskrze jako o chorobie osób starszych, jednak wyróżnia się kilka ważnych grup schorzeń:

• Jaskra pierwotna otwartego kąta (JPOK) – najczęstsza postać u dorosłych (ok. 75% przypadków), rozwija się skrycie i powoli.
• Jaskra z zamkniętym kątem przesączania – może dawać gwałtowne ataki bólowe i nagłe pogorszenie widzenia.
• Jaskry wtórne – rozwijają się w następstwie innych chorób oka, np. zapalenia błony naczyniowej, guzów wewnątrzgałkowych i guzów oczodołu, po zakrzepie zatoki jamistej czy zapaleniu żył oczodołu, a także jako powikłanie pooperacyjne lub polekowe (zwłaszcza po długotrwałym stosowaniu glikokortykosteroidów).
• Jaskra wrodzona – bardzo rzadka postać, występująca około 1 na 10 000 urodzeń, często uwarunkowana genetycznie. Może współwystępować z chorobami ogólnymi, takimi jak zespół Sturge’a-Webera, neurofibromatoza (nerwiakowłókniakowatość), Młodzieńcze Idiopatyczne Zapalenie Stawów (MIZS) czy zespół Downa.

Wczesne rozpoznanie tych postaci, zwłaszcza jaskry wrodzonej i wtórnej, ma ogromne znaczenie dla zachowania widzenia – w wielu przypadkach to rodzice, pediatra lub lekarz innej specjalności jako pierwsi zauważają niepokojące zmiany.

Jak rozpoznać ostry atak jaskry?

Ostry napad występuje głównie w jaskrze z zamkniętym kątem przesączania, ale może też pojawić się u osób dotąd niezdiagnozowanych. To stan nagły, w którym ciśnienie śródgałkowe gwałtownie rośnie – do 30–40 mm Hg lub wyżej – a nerw wzrokowy jest uciskany z ogromną siłą.

Jakie objawy alarmowe powinny natychmiast zaniepokoić?

Typowy obraz ostrego ataku to połączenie objawów ocznych i ogólnych:

• nagły, bardzo silny ból oka, często tylko po jednej stronie,
• ból promieniujący do czoła, skroni, szczęki, nasilający się przy patrzeniu na światło,
• zaczerwienienie oka i wyraźne stwardnienie gałki przy dotyku,
• gwałtowne pogorszenie widzenia, zamglenie, widzenie tęczowych kół,
• nudności i wymioty, czasem spadek samopoczucia jak przy zatruciu,
• spowolnienie pracy serca, obfite pocenie, ogólny niepokój.

Ostry atak może zostać sprowokowany m.in. nagłym rozszerzeniem źrenicy (np. podczas przebywania w ciemności) lub silnym stresem, który zmienia regulację naczyniową i ciśnienie w oku. Taki zestaw objawów nie jest „mocniejszą migreną”, lecz powodem do natychmiastowego zgłoszenia się na ostry dyżur okulistyczny.

Leczenie polega na szybkim obniżeniu ciśnienia w oku, m.in. kroplami przeciwjaskrowymi, lekami hiperosmotycznymi (np. mannitol, glicerol) i często na wykonaniu irydotomii laserowej, czyli mikrootworu w tęczówce poprawiającego odpływ cieczy wodnistej. W niektórych przypadkach stosuje się również irydektomię (laserową lub chirurgiczną) – zabieg polegający na wycięciu fragmentu tęczówki, aby trwale udrożnić przepływ cieczy między komorą tylną a przednią oka. W trakcie leczenia szpitalnego pacjent otrzymuje także leki przeciwzapalne, przeciwbólowe i przeciwwymiotne, aby złagodzić objawy ogólne i zapewnić komfort.

Ostry atak jaskry może w ciągu kilkudziesięciu godzin doprowadzić do całkowitej, nieodwracalnej utraty widzenia w zajętym oku.

Co robić, a czego unikać podczas ostrego ataku?

Przy podejrzeniu ostrego ataku należy działać według kilku prostych zasad:

• utrzymać pozycję siedzącą lub stojącą, nie kłaść się płasko,
• nie zasłaniać chorego oka opatrunkiem ani ręką,
• nie przyjmować na własną rękę kropli „przeciwzapalnych” bez konsultacji,
• jak najszybciej dotrzeć do szpitala z dyżurem okulistycznym.

Zasłonięcie oka w ciemności prowadzi do rozszerzenia źrenicy, co może jeszcze bardziej zwęzić kąt przesączania i podnieść ciśnienie. Szybka interwencja jest ważniejsza niż cokolwiek innego – w tym bólu czy nudności.

Kto częściej zauważa pierwsze objawy jaskry?

Ryzyko jaskry nie rozkłada się równomiernie. W 2026 roku za grupę szczególnie narażoną uznaje się osoby po 40. roku życia, zwłaszcza gdy dodatkowo występują inne czynniki. Statystyki pokazują, że dziedziczność jaskry sięga 10–40%, dlatego wywiad rodzinny ma duże znaczenie.

Kobiety chorują na jaskrę nieco częściej niż mężczyźni, a zwiększone ryzyko dotyczy również osób pochodzenia azjatyckiego. Jeżeli jaskra występowała u rodziców lub rodzeństwa, ryzyko zachorowania rośnie kilkukrotnie – w takim przypadku warto rozpocząć regularne kontrole okulistyczne już około 35. roku życia, a nie dopiero po czterdziestce.

Do grup zwiększonego ryzyka należą przede wszystkim osoby, u których stwierdza się:

• obciążenie rodzinne – jaskra u rodziców, rodzeństwa,
• dużą krótkowzroczność lub dalekowzroczność,
• cukrzycę, nadciśnienie tętnicze, miażdżycę lub inne choroby naczyniowe,
• przewlekłe migrenowe bóle głowy, epizody zimnych dłoni i stóp (świadczące o zaburzeniach krążenia),
• przebyte urazy oka lub operacje w obrębie gałki ocznej,
• długotrwałe stosowanie glikokortykosteroidów w kroplach, maściach lub doustnie,
• cienką rogówkę, która sprzyja zaniżaniu pomiarów ciśnienia i maskowaniu nadciśnienia ocznego,
• zaburzenia lipidowe, zbyt niskie ciśnienie tętnicze lub zbyt agresywnie leczone nadciśnienie (z dużymi spadkami ciśnienia, zwłaszcza nocą),
• przewlekły, silny stres, który może wpływać na krążenie w obrębie nerwu wzrokowego,
• wiek powyżej 60 lat – im starszy pacjent, tym większe ryzyko.

W Polsce szacuje się, że na jaskrę choruje około 800 tysięcy osób, a mniej więcej połowa nie wie o swojej chorobie. Dla takich pacjentów pierwszym „namacalnym” objawem bywa już zaawansowane widzenie tunelowe, kiedy widzą tylko wąski wycinek obrazu, jak przez rurkę.

Jaskra a zaćma – dwie różne choroby, inne rokowanie

W codziennej mowie jaskra bywa mylona z zaćmą, choć są to zupełnie różne schorzenia:

• Zaćma polega na zmętnieniu soczewki i jest chorobą w dużej mierze odwracalną – standardem leczenia jest zabieg usunięcia zmętniałej soczewki i wszczepienia soczewki sztucznej, co zwykle przywraca dobre widzenie.
• Jaskra uszkadza włókna nerwowe i tarczę nerwu wzrokowego. Zniszczonych komórek nerwowych nie da się „naprawić”, dlatego utraconego pola widzenia nie można odzyskać. Leczenie jaskry ma na celu spowolnienie lub zatrzymanie dalszego pogarszania się widzenia, a nie cofnięcie już powstałych zmian.

Kiedy i jakie badania wykonać?

Przy pierwszych objawach – niezależnie od wieku – warto wykonać regularne badania okulistyczne. U osób bez czynników ryzyka po 40. roku życia wystarczy zwykle kontrola co 1–2 lata, natomiast u osób z grupy ryzyka lekarz często zaleca wizyty raz w roku lub częściej. Przy już rozpoznanej jaskrze kontrole odbywają się zwykle co 3–6 miesięcy.

Diagnostyka jaskry nie opiera się na jednym teście. Lekarz łączy kilka badań, które oceniają zarówno budowę oka, jak i jego funkcję:

• tonometria – pomiar ciśnienia wewnątrzgałkowego,
• badanie dna oka z oceną tarczy nerwu wzrokowego,
• badanie pola widzenia (perymetria komputerowa),
• optyczna koherentna tomografia (OCT) nerwu wzrokowego i warstwy włókien nerwowych siatkówki,
• gonioskopia – ocena kąta przesączania,
• pachymetria (pomiar grubości rogówki), która pomaga prawidłowo interpretować wynik ciśnienia,
• HRT (Heidelberg Retina Tomograph) – laserowa tomografia do szczegółowej oceny tarczy nerwu wzrokowego,
• badanie GCC (Ganglion Cell Complex) – ocena kompleksu komórek zwojowych siatkówki, pozwalająca wychwycić bardzo wczesne uszkodzenia jeszcze przed wyraźnymi ubytkami w polu widzenia,
• UBM (ultrabiomikroskopia) – ultrasonografia wysokiej częstotliwości przedniego odcinka oka, przydatna zwłaszcza przy podejrzeniu jaskry z zamkniętym kątem lub zmian w obrębie tęczówki i kąta przesączania.

Dla lepszej orientacji, które badanie jest zalecane przy danym objawie, można spojrzeć na prostą tabelę:

W leczeniu wykorzystuje się przede wszystkim leki przeciwjaskrowe w kroplach – m.in. beta-blokery, inhibitory anhydrazy węglanowej, preparaty z prostaglandynami czy pilokarpinę – które obniżają ciśnienie w oku przez ograniczenie produkcji cieczy wodnistej lub poprawę jej odpływu. Gdy farmakoterapia nie wystarcza, pomocne bywają zabiegi takie jak selektywna trabekuloplastyka laserowa (SLT), trabekulektomia, kanaloplastyka czy wszczepienie mikroimplantów drenujących.

Regularność stosowania kropli i systematyczne kontrole są tak samo ważne, jak samo rozpoznanie choroby – przerwanie leczenia potrafi w krótkim czasie cofnąć efekty wielu miesięcy terapii.

Styl życia przy jaskrze – co możesz zrobić na co dzień?

Leczenie farmakologiczne i chirurgiczne to jedno, ale na przebieg jaskry wpływają również codzienne nawyki. Oto zalecenia, które często pojawiają się w gabinetach okulistycznych:

Dieta i używki

• ogranicz spożycie kofeiny (mocna kawa, napoje energetyczne), która może krótkotrwale podnosić ciśnienie w oku,
• unikaj nadmiaru alkoholu,
• zmniejsz ilość soli kuchennej w diecie,
• ogranicz produkty bogate w nasycone kwasy tłuszczowe (tłuste mięsa, fast food), sprzyjające zaburzeniom lipidowym i chorobom naczyniowym.

Aktywność fizyczna i pozycje ciała

• unikaj ćwiczeń i pozycji z głową długo schyloną w dół (np. niektóre asany jogi, długotrwała praca z głową poniżej tułowia),
• nie podnoś bardzo ciężkich ładunków, zwłaszcza przy wstrzymywaniu oddechu,
• zachowaj ostrożność przy nurkowaniu i dłuższym pływaniu pod wodą,
• zrezygnuj ze sportów ekstremalnych, takich jak skoki na bungee czy skoki ze spadochronem, które mogą wywoływać nagłe zmiany ciśnienia.

Praca wzrokowa i codzienne nawyki

• rób przerwy w pracy przed ekranem – staraj się ograniczyć łączny czas spędzany przy komputerze i telefonie lub przynajmniej wprowadzić zasadę regularnych, krótkich przerw,
• kontroluj poziom stresu – długotrwały, silny stres może pogarszać ukrwienie nerwu wzrokowego,
• jeśli grasz na instrumentach dętych, porozmawiaj z okulistą – silne parcie i wzrost ciśnienia w klatce piersiowej oraz jamie brzusznej mogą wtórnie podnosić ciśnienie śródgałkowe.

Soczewki kontaktowe a jaskra

Noszenie soczewek kontaktowych u osób z jaskrą wymaga szczególnej ostrożności. Często nie jest ono zalecane, zwłaszcza przy zaawansowanej chorobie lub suchym oku. Jeśli mimo wszystko używasz soczewek:

• zawsze zdejmij soczewkę przed zakropleniem leku przeciwjaskrowego,
• po aplikacji kropli odczekaj co najmniej 15 minut przed ponownym założeniem soczewki – zapobiega to wchłanianiu substancji czynnej przez materiał soczewki i zmniejsza ryzyko podrażnień.