Jaskra to przewlekła choroba oczu, w której dochodzi do stopniowego uszkadzania nerwu wzrokowego i trwałych ubytków w polu widzenia, aż po całkowitą utratę wzroku. Ryzyko rośnie po 40. roku życia, a choroba przez długi czas może nie dawać wyraźnych dolegliwości, dlatego tak ważne są regularne badania profilaktyczne. Warto poznać pierwsze objawy, dostępne metody diagnostyki oraz możliwości leczenia, aby jak najdłużej zachować dobry wzrok. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, jak rozpoznać i kontrolować jaskrę, przeczytaj poniższy poradnik.

Co to jest jaskra i kogo najczęściej dotyczy?

W 2026 roku jaskra nadal należy do najczęstszych przyczyn utraty widzenia na świecie – szacuje się, że dotyczy około 80 mln osób, a duża część chorych nie ma postawionego rozpoznania. Jest to grupa schorzeń, w których dochodzi do powolnego i nieodwracalnego zaniku włókien nerwu wzrokowego, co z czasem prowadzi do charakterystycznych ubytków w polu widzenia. Choroba pojawia się zwykle obustronnie, ale może rozwijać się nierówno w obu oczach, przez co pacjent długo nie zauważa zmian.

Upośledzenie nerwu wynika najczęściej z przewlekle podwyższonego ciśnienia wewnątrzgałkowego, choć u części osób uszkodzenia rozwijają się mimo wartości ciśnienia mieszczących się w granicach normy. W takiej sytuacji mówimy o jaskrze z prawidłowym ciśnieniem, gdzie istotną rolę odgrywa zbyt słabe ukrwienie nerwu i zaburzenia naczyniowe. To właśnie dlatego choroba bywa nazywana „cichą złodziejką wzroku” – postępuje skrycie, zanim pojawią się wyraźne dolegliwości.

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) największa zapadalność dotyczy osób w wieku 40–80 lat, przy czym ryzyko wyraźnie rośnie powyżej 60. roku życia. Większą skłonność do choroby obserwuje się u pacjentów z jaskrą w rodzinie, a także w niektórych populacjach etnicznych. W praktyce klinicznej za grupę podwyższonego ryzyka uznaje się każdą osobę po 40. roku życia, zwłaszcza z towarzyszącym nadciśnieniem tętniczym lub cukrzycą.

Jaskra jest chorobą przewlekłą, której nie da się wyleczyć, ale można skutecznie spowolnić jej postęp, jeśli zostanie wykryta na wczesnym etapie.

Jakie są rodzaje jaskry?

W praktyce okulistycznej używa się kilku podziałów jaskry. Najczęściej bierze się pod uwagę budowę kąta przesączania, czyli miejsca, w którym płyn wodnisty odpływa z oka przez kanaliki odpływowe oka. Od tego zależy, jak szybko i w jaki sposób wzrasta ciśnienie w gałce ocznej oraz jakie objawy zgłasza pacjent.

Jaskra pierwotna otwartego kąta

Jaskra pierwotna otwartego kąta (JPOK) to najczęstsza postać – odpowiada za około 75% wszystkich typów choroby. Kąt przesączania jest anatomicznie otwarty, ale struktury odpowiedzialne za odpływ płynu stają się mniej drożne. Ciśnienie wewnątrzgałkowe rośnie powoli, a włókna nerwowe obumierają latami. Pacjent zazwyczaj nie odczuwa bólu ani nagłego pogorszenia widzenia, dlatego bez badań przesiewowych choroba bywa wykrywana dopiero przy zaawansowanych ubytkach pola widzenia.

Jaskra zamkniętego kąta

W jaskrze zamkniętego kąta przesączania dochodzi do całkowitego lub częściowego zamknięcia kąta, co uniemożliwia odpływ cieczy wodnistej. W wyniku tego ciśnienie w oku może wzrosnąć gwałtownie i wywołać ostry atak jaskry. Taki stan objawia się nagłym, silnym bólem oka i głowy, nudnościami, wymiotami, widzeniem tęczowych kół wokół świateł oraz zaczerwienieniem twardówki. Gałka oczna staje się twarda w dotyku, a źrenica bywa poszerzona. To sytuacja wymagająca pilnej pomocy okulistycznej.

Jaskra wtórna i postaci szczególne

Jaskra wtórna rozwija się jako powikłanie innych chorób oka lub ogólnoustrojowych. Może towarzyszyć guzom wewnątrzgałkowym, przebytym urazom, zapaleniu błony naczyniowej czy stosowaniu glikokortykosteroidów (GKS). W tej grupie mieszczą się również powikłania po zabiegach laserowych i operacjach, kiedy struktury odpowiedzialne za odpływ płynu są zbliznowaciałe lub zablokowane.

Osobną kategorię stanowi jaskra wrodzona i młodzieńcza. Według szacunków występuje ona u około 1 na 10 000 urodzeń i bardzo często dotyczy obu oczu – u 70% dzieci. Częściej chorują chłopcy (około 65% przypadków). U 25% małych pacjentów objawy widoczne są już przy urodzeniu, a u 60% pojawiają się w pierwszym półroczu życia. Przyczyną jest wrodzona dysgenezja kąta przesączania, często związana z mutacjami na chromosomach 1p36 oraz 2q21.

Jakie objawy może dawać jaskra?

Choroba przez długi czas może nie dawać żadnych charakterystycznych dolegliwości. W jaskrze otwartego kąta ubytki dotyczą początkowo obwodowego pola widzenia, dlatego pacjent wciąż dobrze widzi centralnie i sprawnie czyta czy prowadzi samochód. Objawy są subtelne i często przypisywane zmęczeniu, wiekowi lub „słabszym okularom”.

Wczesne i przewlekłe objawy

Do pierwszych, często bagatelizowanych sygnałów należą:

• zaburzenia widzenia w obszarze obwodowym – trudność w dostrzeganiu obiektów z boku, potykanie się o przeszkody, ocieranie się o futrynę drzwi,
• powoli narastające ubyki w polu widzenia, aż do tzw. wizji tunelowej,
• subtelne zaburzenia kontrastu i trudności w rozróżnianiu kolorów,
• niewyraźne, rozmyte widzenie i poczucie „zamglenia” obrazu,
• nawracające bóle głowy lub bóle okolic gałek ocznych, zwłaszcza wieczorem.

W miarę postępu choroby dochodzi do znacznego zawężenia pola widzenia, co pacjenci opisują jako patrzenie przez długi wąski tunel. Gdy zmiany są zaawansowane, trudne staje się poruszanie w nieznanym terenie, prowadzenie samochodu, a nawet rozpoznawanie twarzy.

Ostry atak jaskry – jak go rozpoznać?

Ostry atak jaskry pojawia się najczęściej w jaskrze zamkniętego kąta. Objawy narastają gwałtownie i mogą przypominać ciężki atak migreny lub zatrucie. Typowe są:

• silny ból oka i ból okołogałkowy, promieniujący do głowy,
• nagłe, znaczące pogorszenie widzenia w jednym oku,
• tęczowe koła lub efekt halo wokół źródeł światła, szczególnie po zmroku,
• nudności i wymioty, czasem z towarzyszącym niepokojem,
• twarda, wyraźnie zaczerwieniona gałka oczna, poszerzona, słabo reagująca źrenica.

W domu można ograniczyć nasilenie dolegliwości, utrzymując pozycję siedzącą oraz nie zasłaniając oka, ponieważ ciemność sprzyja poszerzeniu źrenicy. Nie zastępuje to jednak wizyty w szpitalu – taki stan zawsze wymaga natychmiastowej interwencji okulisty.

Objawy jaskry wrodzonej u dziecka

W jaskrze pierwotnie wrodzonej pierwszym alarmującym zestawem objawów jest tzw. triada: łzawienie, światłowstręt i skurcz powiek. Rodzice często zauważają także powiększenie gałek ocznych (woloocze, buphthalmus), obrzęk rogówki, zaczerwienienie spojówek oraz niepokój dziecka związany z bólem oka. Z czasem dochodzi do pogłębienia tarczy nerwu wzrokowego i zaburzeń rozmieszczenia naczyń krwionośnych, co oceniane jest podczas badania dna oka.

Każde dziecko z podejrzeniem jaskry wrodzonej wymaga pilnej diagnostyki i leczenia, bo od szybkości interwencji zależy przyszła ostrość wzroku.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka jaskry?

Najistotniejszym mechanizmem w rozwoju choroby jest zaburzony odpływ cieczy wodnistej z przedniej komory oka. Płyn produkowany przez ciało rzęskowe powinien swobodnie przepływać przez źrenicę do kąta przesączania, a dalej do sieci beleczkowania i naczyń żylnych twardówki. Gdy kąt przesączania jest anatomicznie wąski, zablokowany lub struktury beleczkowania stają się mniej drożne, płyn gromadzi się, wywołując podwyższone ciśnienie wewnątrz gałki ocznej.

Do rozwoju choroby przyczyniają się zarówno czynniki lokalne w oku, jak i ogólnoustrojowe. Nieleczona lub niedostatecznie leczona jaskra prowadzi do postępującej ślepoty, dlatego rozpoznanie i kontrola czynników ryzyka jest bardzo ważna u pacjentów z grup zagrożonych.

Czynniki okulistyczne i anatomiczne

Wśród typowych okoliczności sprzyjających uszkodzeniu nerwu wzrokowego wymienia się:

• podwyższone ciśnienie wewnątrzgałkowe – najważniejszy modyfikowalny czynnik ryzyka,
• cienką rogówkę centralną, która może zaniżać wynik pomiaru ciśnienia,
• niekorzystną budowę anatomiczną oka, w tym bardzo płytką komorę przednią,
• krótkowzroczność, sprzyjającą rozciąganiu tkanek i podatności na uszkodzenia.

Choroby ogólne i styl życia

Duże znaczenie mają schorzenia układu krążenia oraz zaburzenia metaboliczne. Wśród nich znajdują się:

• nadciśnienie tętnicze i wahania ciśnienia krwi,
• cukrzyca oraz zmiany mikroangiopatyczne,
• miażdżyca i choroba niedokrwienna serca,
• migreny oraz zaburzenia regulacji naczyniowej.

Długotrwałe stosowanie leków steroidowych – doustnie, w zastrzykach czy w postaci kropli do oczu – także może zwiększać ryzyko wzrostu ciśnienia śródgałkowego. Znaczenie mają również urazy oka, guzy oczodołu, zakrzep zatoki jamistej oraz zapalenie żył oczodołu, które zaburzają miejscowe warunki krążenia żylnego.

Uwarunkowania genetyczne i jaskra wrodzona

W przypadku jaskry pierwotnej otwartego kąta ryzyko zachorowania znacząco rośnie, gdy choroba występuje u krewnych pierwszego stopnia. Przy jaskrze pierwotnie wrodzonej udział genetyki jest jeszcze większy – dziedziczenie ma charakter autosomalny recesywny z niepełną penetracją, a związane mutacje dotyczą m.in. chromosomów 1p36 i 2q21. Z tego względu każde kolejne dziecko w rodzinie obciążonej jaskrą wrodzoną wymaga szczególnie ścisłej kontroli okulistycznej od pierwszych miesięcy życia.

Jak diagnozuje się jaskrę?

Rozpoznanie jaskry nie opiera się na jednym badaniu. Konieczne jest połączenie oceny struktury nerwu wzrokowego, funkcji pola widzenia oraz ciśnienia wewnątrzgałkowego. Tylko taki zestaw danych daje wiarygodny obraz sytuacji i pozwala zaplanować terapię.

Podstawowe badania okulistyczne

Podczas wizyty lekarz przeprowadza szereg badań, które razem tworzą pełny obraz choroby:

• badanie ostrości wzroku – ocena, jak pacjent widzi z korekcją i bez niej,
• badanie w lampie szczelinowej – ocena przedniego odcinka oka,
• badanie dna oka – oglądanie tarczy nerwu wzrokowego i naczyń siatkówki,
• tonometria – pomiar ciśnienia śródgałkowego,
• gonioskopia – badanie kąta przesączania, określające, czy jest otwarty czy zamknięty.

Badania obrazowe i funkcjonalne

W nowoczesnej diagnostyce szeroko wykorzystuje się techniki obrazowe, które pozwalają wykryć uszkodzenia zanim uwidocznią się w klasycznym polu widzenia. Szczególne znaczenie mają:

• obrazowe badanie OCT – optyczna koherentna tomografia warstwy włókien nerwowych oraz tarczy nerwu wzrokowego,
• badania HRT – trójwymiarowa ocena głębokości i kształtu tarczy,
• perymetria komputerowa – dokładny test pola widzenia, wykrywający nawet niewielkie ubytki,
• pachymetria – pomiar grubości rogówki, potrzebny do prawidłowej interpretacji wyniku tonometrii.

W szczególnych sytuacjach wykonuje się też USG gałki ocznej, zwłaszcza gdy widoczność struktur wewnątrz oka jest ograniczona np. przez gęstą zaćmę lub zmętnienie rogówki. Regularność badań zależy od stopnia zaawansowania jaskry – u pacjentów stabilnych kontrola co 6–12 miesięcy jest zazwyczaj wystarczająca, a przy szybkiej progresji odstępy skraca się.

U osób po 40. roku życia zaleca się kontrolną wizytę u okulisty co najmniej raz w roku, szczególnie gdy występują choroby takie jak nadciśnienie czy cukrzyca.

Jak leczy się jaskrę?

Leczenie ma jeden główny cel: obniżyć i ustabilizować ciśnienie wewnątrzgałkowe na poziomie tzw. ciśnienia docelowego, czyli takiego, przy którym postęp choroby jest możliwie najwolniejszy. Dobór terapii jest indywidualny i zależy od typu jaskry, stopnia uszkodzenia nerwu oraz odpowiedzi na wcześniejsze leczenie.

Farmakoterapia – krople do oczu

Najczęściej pierwszym krokiem jest farmakoterapia jaskry w postaci kropli. W praktyce stosuje się kilka grup substancji:

• analogi prostaglandyn – nasilają odpływ cieczy wodnistej przez drogi naczyniowe,
• beta-blokery – zmniejszają produkcję płynu w ciele rzęskowym,
• inhibitory anhydrazy węglanowej, np. acetazolamid – ograniczają wytwarzanie cieczy,
• leki złożone – łączą kilka substancji w jednym preparacie, aby uprościć schemat podawania.

W sytuacjach nagłych, takich jak ostry atak jaskry, sięga się po leki hiperosmotyczne (np. mannitol, glicerol) oraz preparaty takie jak pilokarpina 2% czy tymolol. U części pacjentów wykorzystuje się także krople z dodatkiem leków przeciwzapalnych. Skuteczność terapii zależy od systematyczności – krople trzeba przyjmować codziennie, często kilka razy dziennie, przez wiele lat.

Laseroterapia

Jeśli same krople nie wystarczą lub pacjent źle je toleruje, rozważa się różne formy laseroterapii jaskry. W zależności od typu choroby stosuje się:

• trabekuloplastykę (np. klasyczną ALT, SLT selektywną trabekuloplastykę, MLT trabekuloplastykę) – poprawia przepływ przez beleczkowanie i obniża ciśnienie,
• irydotomię laserową (IRT) – tworzy niewielki otwór w tęczówce, ułatwiając przepływ cieczy z komory tylnej do przedniej, co szczególnie pomaga w jaskrze zamkniętego kąta,
• laseroterapię Cyclo G6 – działa na tkankę rzęskową oka, zmniejszając produkcję płynu wodnistego krótkimi impulsami o niskiej energii.

Zabiegi laserowe zwykle wykonuje się ambulatoryjnie, w znieczuleniu miejscowym. Efekt może utrzymywać się przez kilka lat, ale u części pacjentów konieczne jest ponowne powtórzenie zabiegu lub przejście do leczenia chirurgicznego.

Metody chirurgiczne

Gdy farmakoterapia i laseroterapia nie pozwalają uzyskać stabilnych parametrów, stosuje się operacje przeciwjaskrowe. Celem zabiegów jest stworzenie nowej drogi odpływu cieczy wodnistej lub zmniejszenie jej produkcji. Do najczęściej wykorzystywanych procedur należą:

• trabekulektomia – wytworzenie przetoki, przez którą płyn odpływa pod spojówkę, często z użyciem mitomycyny C (MMC),
• głęboka sklerektomia oraz kanaloplastyka – udrożnienie kanałów odpływu przy mniejszym ryzyku powikłań,
• irydotomia lub irydektomia chirurgiczna – wycięcie fragmentu tęczówki, aby otworzyć drogę dla cieczy wodnistej,
• zabiegi cyklodestrukcyjne – częściowe zniszczenie tkanek produkujących płyn,
• MIGS (Micro-Invasive Glaucoma Surgery) – mniej inwazyjne zabiegi z użyciem mikroimplantów filtracyjnych.

W jaskrze wrodzonej podstawą postępowania jest chirurgia – szczególnie trabekulotomia, która u około 90% dzieci pozwala na skuteczne obniżenie ciśnienia po jednym zabiegu. Alternatywą jest goniotomia, wymagająca czasem powtórzenia procedury. Jeżeli efekt jest niewystarczający, rozważa się trabekulektomię z MMC lub wszczepienie systemów filtracyjnych.

Każdy pacjent po zabiegu przeciwjaskrowym wymaga stałej kontroli i regularnych pomiarów ciśnienia wewnątrzgałkowego – zwykle co kilka miesięcy.

Jak dbać o oczy przy jaskrze?

Choć nie ma sposobu, aby cofnąć już powstałe uszkodzenia nerwu wzrokowego, można wyraźnie zwolnić tempo ich narastania. Leczenie farmakologiczne i chirurgiczne warto wspierać rozsądnym stylem życia oraz unikaniem czynników, które mogą okresowo podnosić ciśnienie w oku.

Profilaktyka i badania kontrolne

Najprostszym działaniem ochronnym jest systematyczna kontrola wzroku. Zaleca się:

• regularne badania wzroku u okulisty – po 40. roku życia przynajmniej raz w roku,
• częstsze kontrole przy współistniejącej cukrzycy, nadciśnieniu tętniczym czy wywiadzie rodzinnym jaskry,
• regularne pomiary ciśnienia wewnątrzgałkowego u pacjentów z rozpoznaną chorobą, zwykle co kilka miesięcy,
• pełną diagnostykę w przypadku pojawienia się nawracających bólów głowy, pogorszenia widzenia peryferyjnego lub efektu halo wokół źródeł światła.

Styl życia i codzienne nawyki

Pacjenci z jaskrą powinni zwrócić uwagę na ogólny stan zdrowia oraz codzienne przyzwyczajenia. Zaleca się:

• utrzymywanie zdrowego stylu życia – umiarkowaną aktywność fizyczną i dietę bogatą w antyoksydanty w diecie,
• kontrolowanie chorób przewlekłych, zwłaszcza nadciśnienia i cukrzycy,
• ograniczenie kofeiny, alkoholu i palenia tytoniu,
• unikanie długiego przebywania z głową poniżej poziomu serca, intensywnego dźwigania czy ćwiczeń typu odwrócone pozycje w jodze.

Niektórzy okuliści odradzają korzystanie z soczewek kontaktowych, zwłaszcza gdy konieczne są częste krople do oczu lub występuje zespół suchego oka. Warto także ograniczyć długotrwałą pracę przed monitorem i zadbać o przerwy regenerujące. Podczas aktywności ryzykownych dla oczu – pracy w pyłach, uprawiania sportów kontaktowych – dobrze jest używać okularów ochronnych, aby zmniejszyć ryzyko urazów.

U pacjentów z istotnymi ubytkami pola widzenia możliwe jest uzyskanie orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz refundacji leków przeciwjaskrowych. Daje to dostęp do dodatkowego wsparcia, w tym ulg komunikacyjnych i pomocy w dostosowaniu środowiska życia do aktualnych możliwości widzenia.